وقتی برای خرید یاتاقان به بازار می‌روید، اولین سؤال فروشنده این است: «چه سایزی؟» استاندارد، ۲۵، ۵۰، اورسایز، کد رنگی و… این اصطلاحات برای خیلی‌ها گیج‌کننده‌اند. انتخاب اشتباه هم می‌تواند به قیمت یک موتور تمام شود. در این مقاله سایز بندی یاتاقان خودرو، یعنی یاتاقان ثابت میل لنگ و یاتاقان شاتون، را ساده و کاربردی توضیح می‌دهیم.
یاتاقان چیست و چه انواعی دارد؟
در زبان تعمیرکاران ایرانی، «یاتاقان» معمولاً به پوسته‌های نیم‌گرد (Plain Bearing / Bearing Shell) گفته می‌شود. این پوسته‌ها بین میل لنگ و بدنه یا شاتون قرار می‌گیرند و روی لایه‌ای از روغن کار می‌کنند. انواع اصلی آن‌ها عبارت‌اند از:
- یاتاقان ثابت (Main Bearing): بین محورهای ثابت میل لنگ و بلوک سیلندر.
- یاتاقان متحرک یا شاتون (Con-rod Bearing): بین محور متحرک میل لنگ و شاتون.
- بغل‌یاتاقان (Thrust Washer / Flange Bearing): لقی طولی میل لنگ را کنترل می‌کند. گاهی جدا و گاهی لبه‌دار و یکپارچه با یاتاقان ثابت است.
- یاتاقان میل سوپاپ و بوش‌ها: در برخی موتورها به شکل بوش استوانه‌ای هستند.
۱. سایز استاندارد (STD)
یاتاقان STD برای میل لنگی است که تراش نخورده و بلوکی که قطر محفظه‌ی یاتاقانش دست‌نخورده است. روی بسته یا پشت پوسته عبارت «STD» درج شده است.
۲. سایز آندرسایز (Undersize)
اگر میل لنگ تراش بخورد، قطر محورها کم می‌شود و یاتاقانی با پوسته‌ی ضخیم‌تر لازم است. عدد روی این یاتاقان‌ها مقدار کاهش قطر محور است:
| درج روی یاتاقان (متریک) | معادل اینچی | یعنی قطر محور چقدر کم شده |
|---|---|---|
| 0.25 | 010 | ۰٫۲۵ میلی‌متر (۰٫۰۱۰ اینچ) |
| 0.50 | 020 | ۰٫۵۰ میلی‌متر (۰٫۰۲۰ اینچ) |
| 0.75 | 030 | ۰٫۷۵ میلی‌متر (۰٫۰۳۰ اینچ) |
| 1.00 | 040 | ۱٫۰۰ میلی‌متر (۰٫۰۴۰ اینچ) |
بازاری‌ها معمولاً این سایزها را «۲۵»، «۵۰»، «۷۵» و «صد» می‌نامند. توضیح کامل تراش میل لنگ را در مقاله‌ی میل لنگ استاندارد و آندرسایز آورده‌ایم.
۳. سایز اورسایز (Oversize)
اورسایز در یاتاقان دو معنی رایج دارد و نباید با آندرسایز اشتباه گرفته شود:
- اورسایز قطر بیرونی (OD Oversize): وقتی محفظه‌ی یاتاقان در بلوک یا سر شاتون تراش خورده (Line Bore) و بزرگ‌تر شده، یاتاقانی با قطر بیرونی بزرگ‌تر لازم است.
- اورسایز پهنا در بغل‌یاتاقان: وقتی کناره‌ی محور تراش خورده و لقی طولی زیاد شده، بغل‌یاتاقان ضخیم‌تر (مثلاً ۰٫۱۰ یا ۰٫۲۰ میلی‌متر اضافه) استفاده می‌شود.
گاهی یک یاتاقان هم‌زمان آندرسایز و اورسایز است. در این حالت هر دو عدد روی آن درج شده است.
۴. کدهای رنگی و گرید (Selective Fit)
در بسیاری از موتورهای ژاپنی، کره‌ای و اروپایی، یاتاقان‌های استاندارد هم چند «گرید» با ضخامت کمی متفاوت دارند. این تفاوت چند میکرون است و با رنگ (مثل آبی، مشکی، قهوه‌ای، سبز) یا عدد (۱، ۲، ۳…) مشخص می‌شود. کارخانه روی بلوک و میل لنگ کدهایی حک می‌کند. با ترکیب این کدها و جدول کتاب تعمیرات، گرید مناسب هر محور انتخاب می‌شود تا لقی دقیقاً در محدوده‌ی طراحی باشد.
اگر کدها خوانا نیستند یا یاتاقان گرید مشخص در دسترس نیست، تنها راه مطمئن اندازه‌گیری مستقیم لقی بعد از نصب است.
چطور سایز درست یاتاقان را پیدا کنیم؟
- پشت یاتاقان قدیمی را نگاه کنید. سایز و گاهی کد قطعه روی آن حک شده است.
- محورها را با میکرومتر اندازه بگیرید و با عدد استاندارد کتاب مقایسه کنید. شاید میل لنگ یک پله دیگر تراش بخواهد.
- کدهای بلوک و میل لنگ را بخوانید (در موتورهای دارای گرید).
- بعد از نصب، لقی را اندازه بگیرید. این مرحله قطعی است و نباید حذف شود.
اندازه‌گیری لقی یاتاقان؛ آزمون نهایی سایزبندی
هر جدول و کدی فقط پیشنهاد است. عدد نهایی را لقی روغن‌کاری در محل تعیین می‌کند. برای این کار:
- موتورهای خودرویی و دیزل: پلاستیک گیج ساده‌ترین روش است. نخ پلاستیکی روی محور گذاشته می‌شود، کپه با گشتاور کتاب بسته می‌شود و پهنای له‌شده‌ی نخ لقی را نشان می‌دهد. برای رنج‌های کم MPG سبز و برای لقی‌های بیشتر MPR یا MPB مناسب است. نسخه‌های انگلیسی مثل PLC و PLE هم برای ماشین‌آلات صنعتی و یاتاقان‌های بزرگ‌تر موجودند.
- یاتاقان‌های بزرگ صنعتی (توربین، کمپرسور، آسیاب): روش سیم سرب یا لیدوایر رایج است. سیم زیر فشار له می‌شود و ضخامتش با میکرومتر خوانده می‌شود.
- لقی طولی و نشیمن کپه‌ها: با فیلر کنترل می‌شود. برای تنظیم فاصله در کپه‌های قابل تنظیم هم از شیم پلیت استفاده می‌شود.
اشتباهات رایج در خرید یاتاقان
- اشتباه گرفتن آندرسایز با اورسایز.
- خرید یک سایز برای همه‌ی محورها در حالی که محورها سایز متفاوت دارند.
- جابه‌جا نصب کردن نیمه‌ی سوراخ‌دار و بدون سوراخ یاتاقان ثابت، که مسیر روغن را می‌بندد.
- روغن‌کاری نکردن یاتاقان هنگام مونتاژ نهایی (بعد از اندازه‌گیری با پلاستیک گیج).
سؤالات متداول
یاتاقان ۲۵ یعنی چه؟
یعنی یاتاقان آندرسایز ۰٫۲۵ میلی‌متر، برای میل لنگی که قطر محورش ۰٫۲۵ میلی‌متر کم شده (یک پله تراش خورده) است.
آیا می‌شود یک طرف یاتاقان استاندارد و طرف دیگر آندرسایز باشد؟
در موتورهای دارای سیستم گرید، گاهی ترکیب دو گرید مختلف در یک محور مجاز است. ترکیب STD و آندرسایز در یک محور مجاز نیست.
بهترین روش تشخیص سایز یاتاقان چیست؟
اندازه‌گیری محور با میکرومتر، انتخاب یاتاقان و در نهایت کنترل لقی با پلاستیک گیج.