استفاده از پلاستیک گیج ساده است، اما رعایت چند نکته‌ی مهم در دقت نتیجه تأثیر مستقیم دارد: انتخاب رنگ مناسب، تمیز و خشک بودن سطوح، اعمال گشتاور صحیح به پیچ‌ها و خودداری از چرخاندن میل لنگ. در این آموزش، تمام مراحل اندازهگیری لقی یاتاقان با پلاستیک گیج را به‌ترتیب توضیح می‌دهیم؛ از انتخاب رنگ و نحوه‌ی قرار دادن رشته تا خواندن مقدار لقی و اقدامات لازم پس از اندازهگیری.
پلاستیک گیج چطور کار میکند؟
پلاستیک گیج رشته‌ای نرم و پلیمری با قطر دقیق و مشخص است. با قرار دادن این رشته بین محور و یاتاقان و بستن کپه با گشتاور استاندارد، رشته متناسب با فاصله‌ی بین دو سطح فشرده و پهن میشود. هرچه فاصله (لقی) کمتر باشد، پهنای رشتهی فشرده‌شده بیشتر خواهد بود. سپس با مقایسه‌ی پهنای رشته با مقیاس چاپ‌شده روی پاکت، مقدار لقی را مستقیماً می‌خوانید. برای آشنایی کامل‌تر با این ابزار، به مقاله‌ی پلاستیک گیج چیست؟ مراجعه کنید.
قبل از شروع: کدام رنگ پلاستیک گیج را انتخاب کنیم؟
هر رنگ پلاستیک گیج برای اندازهگیری بازه‌ی مشخصی از لقی طراحی شده است. اگر لقی موتور خارج از محدودهی رنگ انتخابی باشد، رشته یا به‌اندازه‌ی کافی فشرده نمیشود یا آن‌قدر پهن میشود که از محدودهی مقیاس چاپ‌شده روی پاکت خارج میشود. بنابراین، ابتدا مقدار تقریبی لقی استاندارد موتور را از کتاب تعمیرات بررسی کنید و رنگی را انتخاب کنید که مقدار موردنظر در میانه‌ی بازه‌ی اندازهگیری آن قرار داشته باشد.
| برند | مدل و رنگ | بازه‌ی اندازهگیری (میلیمتر) | کاربرد رایج |
|---|---|---|---|
| انگلیسی (Plastigauge) | PLX سفید | ۰٫۰۱۸ تا ۰٫۰۴۵ | لقی‌های خیلی کم و قطعات دقیق |
| انگلیسی | PLA قرمز | ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۱۷۵ | بیشتر موتورهای سواری |
| انگلیسی | PLB آبی | ۰٫۱ تا ۰٫۲۵ | دیزل‌های سبک و موتورهای کارکرده |
| انگلیسی | PLC سبز | ۰٫۱۷۵ تا ۰٫۵ | دیزل سنگین و ماشین‌آلات صنعتی |
| انگلیسی | PLD قهوه‌ای | ۰٫۵ تا ۱٫۰ | یاتاقان‌های بزرگ صنعتی و دریایی |
| انگلیسی | PLE مشکی | ۰٫۷۵ تا ۱٫۷۵ | تجهیزات خیلی بزرگ |
| آمریکایی (Clevite) | MPG سبز | ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۰۷۶ | بیشتر موتورهای سواری |
| آمریکایی | MPR قرمز | ۰٫۰۵۱ تا ۰٫۱۵۲ | موتورهای کارکرده و دیزل سبک |
| آمریکایی | MPB آبی | ۰٫۱۰۲ تا ۰٫۲۲۹ | دیزل و موتورهای بزرگ |
| آمریکایی | MPY زرد | ۰٫۲۳ تا ۰٫۵۱ | ماشین‌آلات سنگین |
اگر در انتخاب رنگ تردید دارید، برای موتورهای سواری معمولاً PLA قرمز یا MPG سبز انتخاب مناسبی است. اگر رشته پس از فشرده‌شدن از کوچک‌ترین خط روی پاکت هم باریک‌تر باشد، لقی از محدودهی اندازهگیری آن رنگ بیشتر است و باید رنگ بعدی را امتحان کنید. تمام مدل‌ها در دسته‌ی پلاستیک گیج قرار دارند.
ابزار لازم
- پلاستیک گیج با رنگ مناسب
- آچار تورک برای اعمال گشتاور دقیق و دستیابی به نتیجه‌ی قابل اعتماد ضروری است.
- پارچهی تمیز و بدون پرز، به‌همراه یک حلال تمیزکننده مانند تینر فوری یا بنزین، برای چربی‌زدایی سطوح
- کتاب تعمیرات موتور برای دسترسی به مقادیر استاندارد گشتاور پیچ‌ها و لقی مجاز
مراحل استفاده از پلاستیک گیج (گام‌به‌گام)
- کپه را باز کنید و علامت‌گذاری کنید. پیش از باز کردن، محل نصب و جهت هر کپه را مشخص کنید تا هنگام مونتاژ مجدد، هر کدام دقیقاً در موقعیت و جهت اولیه‌ی خود قرار بگیرند.
- سطوح را کاملاً تمیز و خشک کنید. روغن موجود روی محور و سطح داخلی یاتاقان را به‌طور کامل پاک کنید. سازندهی انگلیسی پلاستیک گیج برای ثابت ماندن رشته، استفاده از لایهای بسیار کمضخامت از گریس معدنی روی محور و مقدار کمی اسپری سیلیکون جداکننده روی سطح مقابل را توصیه میکند؛ از روغن موتور استفاده نکنید. در محصولات کلویت (Clevite)، سطح باید کاملاً تمیز و بدون روغن باشد.
- یک تکه از پلاستیک گیج جدا کنید. رشته را به‌همراه پوشش کاغذی آن، به‌اندازه‌ی عرض یاتاقان برش دهید.
- رشته را در موقعیت صحیح قرار دهید. پلاستیک گیج را در امتداد طول محور، یعنی موازی با محور میل لنگ، روی محور یا داخل یاتاقان قرار دهید. محل قرارگیری باید کمی از مرکز فاصله داشته باشد تا رشته روی سوراخ روغن قرار نگیرد.
- کپه را با گشتاور استاندارد ببندید. پیچ‌ها را به‌صورت تدریجی و یکنواخت سفت کنید تا به گشتاور تعیین‌شده در کتاب تعمیرات برسند. در تمام مدت این کار، میل لنگ نباید به هیچ وجه چرخانده شود.
- کپه را باز کنید و پهنای رشته را اندازه بگیرید. ممکن است رشته پس از باز کردن کپه به محور یا سطح یاتاقان چسبیده باشد. در هر دو حالت، آن را در همان محل اندازهگیری کنید و از جدا کردنش خودداری کنید. سپس پهن‌ترین قسمت رشتهی فشرده‌شده را با مقیاس چاپ‌شده روی پاکت مقایسه کنید.
- مخروطی بودن و دوپهنی محور را بررسی کنید. اگر پهنای دو انتهای رشته یکسان نباشد، محور دچار مخروطی‌شدگی (Taper) شده است. برای بررسی دوپهنی (Ovality)، ابتدا رشته را پاک کنید، میل لنگ را حدود ۹۰ درجه بچرخانید و اندازهگیری را با یک تکهی تازه از پلاستیک گیج تکرار کنید.
- مقدار اندازه‌گیری‌شده را با لقی مجاز مقایسه کنید. عدد به‌دست‌آمده را با مقدار درج‌شده در کتاب تعمیرات موتور تطبیق دهید. (در بخش بعدی توضیحات بیشتری ارائه شده است.)
- تمام باقی‌مانده‌های پلاستیک گیج را پاک کنید. پیش از روغنکاری و مونتاژ نهایی، همه‌ی تکه‌های باقی‌مانده را با ناخن یا پارچهی تمیز از روی سطوح بردارید.
نکته‌ی مهم درباره‌ی اندازهگیری یاتاقان ثابت در حالتی که موتور روی خودرو نصب است: هنگام اندازهگیری از زیر موتور، وزن میل لنگ روی کپه‌ی پایینی وارد میشود. این نیرو رشتهی پلاستیک گیج را بیش از حد فشرده میکند و در نتیجه، مقدار لقی کمتر از مقدار واقعی نشان داده میشود. برای جلوگیری از این خطا، یک جک یا تکیه‌گاه زیر وزنه‌ی میل لنگ و در مجاورت همان یاتاقان قرار دهید تا میل لنگ به یاتاقان بالایی تکیه کند. همچنین در هر مرحله فقط یک کپه را باز کنید و سایر کپه‌ها را بسته نگه دارید.
برای آشنایی با جزئیات بیشتر اندازهگیری لقی یاتاقان شاتون، مقاله‌ی اندازهگیری لقی یاتاقان شاتون با پلاستیک گیج را مطالعه کنید.
عدد را چطور روی پاکت بخوانیم؟
روی پاکت پلاستیک گیج، مجموعه‌ای از نوارها با پهناهای متفاوت و مقادیر متناظر لقی در کنار آن‌ها چاپ شده است. پاکت را در کنار رشتهی فشرده‌شده قرار دهید و نواری را پیدا کنید که پهنای آن با رشته مطابقت دارد. عدد درج‌شده کنار آن نوار، مقدار لقی یاتاقان را نشان می‌دهد. اگر پهنای رشته بین دو نوار قرار گرفت، مقدار لقی را بین اعداد متناظر با آن دو نوار در نظر بگیرید.
در بیشتر مدل‌ها، مقیاس یک طرف پاکت برحسب میلیمتر و طرف دیگر برحسب اینچ درج شده است. هنگام خواندن نتیجه، حتماً واحد مقیاس را با واحد مورد استفاده در کتاب تعمیرات تطبیق دهید. هر ۰٫۰۰۱ اینچ تقریباً معادل ۰٫۰۲۵ میلیمتر است.
اگر لقی خارج از حد مجاز بود چه کنیم؟
بهعنوان یک قاعده‌ی تقریبی، لقی یاتاقان معمولاً بین ۰٫۰۰۰۵ تا ۰٫۰۰۱ برابر قطر محور در نظر گرفته میشود. برای مثال، لقی مناسب برای محوری با قطر ۵۰ میلیمتر حدود ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۰۵۰ میلیمتر است؛ این مقدار با دستیار لقی‌گیری به‌صورت خودکار محاسبه میشود. بااینحال، معیار نهایی باید همیشه مقدار درج‌شده در کتاب تعمیرات همان موتور باشد. مقادیر مربوط به موتورهای رایج ایران نیز در جدول لقی میل لنگ خودروهای ایرانی ارائه شده است.
- لقی بیشتر از حد مجاز: این وضعیت معمولاً نشان‌دهنده‌ی سایش محور است. در چنین شرایطی، میل لنگ معمولاً تراشکاری میشود و یاتاقان آندرسایز متناسب با همان مرحله‌ی تراش روی آن نصب میشود. برای آشنایی با جزئیات بیشتر، مقالات میل لنگ استاندارد و آندرسایز و سایزبندی یاتاقان را مطالعه کنید.
- لقی کمتر از حد مجاز: ابتدا بررسی کنید که یاتاقان با سایز صحیح انتخاب شده باشد، هیچ‌گونه آلودگی یا ذرات خارجی پشت پوسته‌ی یاتاقان باقی نمانده باشد و کپه نیز در محل و جهت صحیح خود نصب شده باشد.
- کار ممنوع: برای کاهش لقی، به‌هیچ‌وجه کپه را سوهان‌کاری نکنید و از قرار دادن لاتون پشت پوسته‌ی یاتاقان خودداری کنید. این اقدامات هندسه و شکل صحیح یاتاقان را به هم می‌زنند و می‌توانند باعث یاتاقان‌سوزی شوند. (چرا؟)
اگر پلاستیک گیج در روغن بیفتد یا داخل موتور بماند
باقی ماندن مقدار کمی پلاستیک گیج جای نگرانی ندارد؛ این ماده بهگونهای ساخته شده است که در روغن موتور حل میشود. بنابراین، اگر تکهی کوچکی روی محور باقی بماند یا داخل کارتل بیفتد، در تماس با روغن داغ حل خواهد شد و به موتور آسیب نمی‌رساند. بااینحال، برای اطمینان بیشتر، پیش از مونتاژ نهایی تمام باقیماندهها را پاک کنید.
اگر در حال بررسی علت افت فشار روغن هستید، لقی بیش از حد یاتاقان‌ها یکی از رایج‌ترین عوامل بروز این مشکل است. برای بررسی دقیق، لقی تمام یاتاقان‌ها را با همین روش اندازهگیری کنید و نتایج را با مقادیر مجاز مقایسه کنید.
اشتباهات رایج
- باقی ماندن روغن موتور روی سطوح؛ البته برای نوع انگلیسی پلاستیک گیج، استفاده از لایهای بسیار کمضخامت از گریس معدنی مجاز است.
- چرخاندن میل لنگ در زمانی که پلاستیک گیج زیر کپه قرار دارد.
- بستن کپه بدون استفاده از آچار تورک یا سفت کردن پیچ‌ها به‌صورت نامتقارن و غیریکنواخت.
- انتخاب رنگ نامناسب پلاستیک گیج، به‌طوری‌که مقدار لقی خارج از محدودهی اندازهگیری مقیاس آن قرار بگیرد.
- خواندن باریک‌ترین قسمت رشته به‌جای پهن‌ترین قسمت آن. آن.
- قرار دادن رشتهی پلاستیک گیج روی سوراخ روغن.
- استفاده‌ی مجدد از رشته‌ای که قبلاً فشرده و له شده است.
- نگهداری پلاستیک گیج در محیط گرم؛ دمای نگهداری باید زیر ۳۵ درجه باشد و ترجیحاً آن را در یخچال قرار دهید.
ویدئوی آموزشی نحوه استفاده از پلاستیک گیج
برای مشاهده‌ی تصویری مراحل توضیح‌داده‌شده، ویدئوی آموزشی استفاده از پلاستیک گیج را تماشا کنید.
سوالات متداول
پلاستیک گیج را میشود دوباره استفاده کرد؟
خیر. هر شاخهی پلاستیک گیج فقط یک بار قابل استفاده است. پس از فشرده شدن، دیگر نمیتوان از آن برای اندازهگیری دقیق استفاده کرد. بنابراین، برای هر بار اندازهگیری باید یک تکهی تازه جدا کنید.
آیا روی پلاستیک گیج یا یاتاقان روغن یا گریس بزنم؟
استفاده از روغن توصیه نمیشود و سطح باید از روغن پاک باشد. بااینحال، سازندهی انگلیسی پلاستیک گیج برای ثابت ماندن رشته، استفاده از لایهای بسیار کمضخامت از گریس معدنی روی محور و مقدار کمی اسپری سیلیکون جداکننده روی سطح مقابل را توصیه میکند. در محصولات کلویت (Clevite)، سطح باید خشک و عاری از روغن باقی بماند.
اگر پلاستیک گیج داخل موتور بماند چه میشود؟
پلاستیک گیج بهگونهای طراحی شده است که در روغن موتور حل شود. بنابراین، باقی ماندن تکهای بسیار کوچک از آن با تماس با روغن داغ از بین میرود و آسیبی به موتور وارد نمیکند. بااینحال، بهتر است پیش از روغنکاری و مونتاژ نهایی، تمام باقیماندهها را با ناخن یا پارچهی تمیز پاک کنید.
لقی مجاز یاتاقان چقدر است؟
بهعنوان یک معیار تقریبی، لقی یاتاقان معمولاً بین ۰٫۰۰۰۵ تا ۰٫۰۰۱ برابر قطر محور است. برای نمونه، این مقدار برای محوری با قطر ۵۰ میلیمتر حدود ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۰۵۰ میلیمتر خواهد بود. بااینحال، مقدار دقیق و قابل استناد را باید از کتاب تعمیرات همان موتور استخراج کنید؛ زیرا لقی مجاز یاتاقان ثابت و متحرک و همچنین موتورهای مختلف با یکدیگر تفاوت دارد.
کدام رنگ پلاستیک گیج برای موتور سواری مناسب است؟
لقی یاتاقان در بیشتر موتورهای سواری معمولاً در محدودهی حدود ۰٫۰۲ تا ۰٫۰۸ میلیمتر قرار دارد. به همین دلیل، پلاستیک گیج قرمز انگلیسی (PLA) یا سبز آمریکایی (MPG) در اغلب این موتورها مناسب است. برای موتورهای دیزلی بزرگ، باید از رنجهای بالاتر پلاستیک گیج استفاده کنید.
اگر حین اندازهگیری میل لنگ بچرخد چه میشود؟
در این حالت، رشتهی پلاستیک گیج کشیده و از شکل طبیعی خود خارج شده است؛ بنابراین، عدد حاصل قابل اعتماد نیست. رشتهی قبلی را پاک کنید و اندازهگیری را با یک شاخهی تازه از ابتدا انجام دهید.