در تعمیرگاه‌ها وقتی می‌گویند «میل لنگ را ساعت بزن»، منظور این است که با ساعت اندیکاتور (Dial Indicator) دو چیز را کنترل کنی: اینکه میل لنگ تاب برنداشته باشد، و اینکه لقی طولی آن در بلوک سیلندر درست باشد. این دو عدد را هیچ ابزار دیگری به این سادگی و دقت نشان نمی‌دهد. در این مقاله قدم‌به‌قدم می‌گوییم چطور این کار را انجام دهید، عدد مجاز معمولاً چقدر است و اگر عدد بیرون از حد بود چه کنید.
ساعت زدن میل لنگ یعنی چه؟
ساعت زدن میل لنگ یعنی اندازه‌گیری حرکت‌های خیلی کوچک میل لنگ با ساعت اندیکاتوری که دقت ۰٫۰۱ میلی‌متر دارد. دو کنترل اصلی انجام می‌شود:
- تاب یا لنگی (Runout): آیا محور میل لنگ صاف است یا کمی خم شده؟ این کنترل روی میز و با میل لنگ باز انجام می‌شود.
- لقی طولی (End Play یا Thrust Clearance): میل لنگ در جهت طولی (جلو و عقب) چقدر جابه‌جا می‌شود؟ این کنترل با میل لنگ بسته‌شده در بلوک انجام می‌شود.
دقت کنید که ساعت زدن جای اندازه‌گیری لقی روغن یاتاقان (فاصله‌ی بین محور و یاتاقان) را نمی‌گیرد. آن عدد را با پلاستیک گیج یا با میکرومتر و ساعت داخل‌سنج می‌گیرند. روش‌ها را در مقاله‌ی روش‌های اندازه‌گیری لقی میل لنگ و یاتاقان مقایسه کرده‌ایم.
ابزار لازم
- ساعت اندیکاتور با دقت ۰٫۰۱ میلی‌متر و کورس حداقل ۵ یا ۱۰ میلی‌متر
- پایه‌ی مغناطیسی (یا پایه‌ی پیچی) محکم؛ پایه‌ی لق عدد را خراب می‌کند
- دو بلوک V (وی‌بلوک) تمیز، یا دستگاه مرغک اگر در تراشکاری کار می‌کنید
- برای لقی طولی: یک اهرم یا پیچ‌گوشتی بزرگ با نوک پوشیده (یا یک تکه چوب سخت) برای هل دادن میل لنگ
- کتاب تعمیرات موتور برای عدد مجاز همان موتور
بخش اول: ساعت زدن تاب میل لنگ (Runout)
تاب میل لنگ معمولاً بعد از داغ کردن شدید موتور، یاتاقان سوزی، ضربه یا حتی نگهداری غلط (خواباندن میل لنگ سنگین روی یک نقطه برای مدت طولانی) پیدا می‌شود. میل لنگ تاب‌دار یاتاقان ثابت وسط را زودتر از بقیه می‌خورد و در دور بالا لرزش می‌دهد.
مراحل
- محورهای ثابت (متن) و بلوک‌های V را کاملاً تمیز کنید. یک ذره براده یا روغن خشک‌شده عدد را چند صدم جابه‌جا می‌کند.
- میل لنگ را روی اولین و آخرین محور ثابت روی بلوک‌های V بگذارید.
- ساعت را روی محور ثابت وسط قرار دهید، طوری که نوک آن کاملاً عمود بر سطح محور باشد. از جای سوراخ روغن و خط‌های سایش دور بمانید.
- به ساعت کمی پیش‌بار بدهید (حدود نیم تا یک میلی‌متر فشرده شود) و صفحه را روی صفر بچرخانید.
- میل لنگ را آرام و یکنواخت یک دور کامل بچرخانید و بیشترین و کمترین عدد را یادداشت کنید.
- تفاضل بیشترین و کمترین عدد، «کل انحراف ساعت» یا TIR است.
نکته‌ی مهم: عدد TIR دو برابر خم واقعی محور است، چون در یک دور چرخش، محور یک بار به سمت ساعت و یک بار در جهت مخالف می‌رود. کتاب‌های تعمیرات معمولاً حد مجاز را به صورت TIR می‌دهند؛ ببینید عدد کتاب کدام را گفته است.
در بسیاری از موتورهای سواری حد مجاز تاب در محور وسط در حدود ۰٫۰۳ تا ۰٫۰۶ میلی‌متر است، ولی عدد دقیق را همیشه از کتاب تعمیرات همان موتور بگیرید. در موتورهای دیزل بزرگ و دریایی عددها و روش کنترل متفاوت است.
اگر وقت دارید، با همین روش سر جلوی میل لنگ (محل پولی) و فلنج عقب (محل فلایویل) را هم ساعت بزنید. تاب در این نقاط لرزش و خرابی کاسه‌نمد را به دنبال دارد.
بخش دوم: ساعت زدن لقی طولی میل لنگ (End Play)
میل لنگ باید کمی در جهت طولی آزادی داشته باشد تا با گرم شدن گیر نکند، ولی اگر این آزادی زیاد شود، با هر بار گرفتن کلاچ میل لنگ به جلو و عقب ضربه می‌زند. این حرکت را بغل‌یاتاقان‌ها (یاتاقان‌های کف‌گرد یا Thrust Washer) کنترل می‌کنند.
مراحل
- میل لنگ با یاتاقان‌های نو یا یاتاقان‌های موردنظر در بلوک نصب باشد و همه‌ی کپه‌ها با گشتاور استاندارد بسته شده باشند.
- پایه‌ی مغناطیسی را روی بلوک بچسبانید و نوک ساعت را موازی محور میل لنگ روی سر میل لنگ یا صورت فلنج عقب بگذارید.
- با اهرم، میل لنگ را کاملاً به عقب هل دهید. اهرم را بین وزنه‌ی میل لنگ و کپه بگذارید؛ هرگز روی سطح محور یا یاتاقان اهرم نکنید.
- ساعت را صفر کنید.
- میل لنگ را کاملاً به جلو هل دهید و عدد را بخوانید. این عدد لقی طولی است. کار را دو سه بار تکرار کنید تا مطمئن شوید.
در خیلی از موتورهای سواری لقی طولی استاندارد جایی بین ۰٫۰۵ تا ۰٫۲۵ میلی‌متر است و حد تعمیر حدود ۰٫۳ میلی‌متر. باز هم عدد دقیق را از کتاب تعمیرات بگیرید.
اگر ساعت ندارید: می‌توانید میل لنگ را به یک طرف هل دهید و با فیلر گیج فاصله‌ی بین بغل‌یاتاقان و گونه‌ی میل لنگ را اندازه بگیرید. این روش قابل قبول است ولی دقتش از ساعت کمتر است.
اگر لقی طولی زیاد بود
- بغل‌یاتاقان‌ها را عوض کنید. برای خیلی از موتورها بغل‌یاتاقان اورسایز (ضخیم‌تر) هم وجود دارد.
- اگر گونه‌ی کف‌گرد میل لنگ سائیده یا خط‌دار است، باید در تراشکاری صاف شود و بعد بغل‌یاتاقان اورسایز جا بخورد.
- علت را هم پیدا کنید: پدال کلاچ که همیشه نیمه‌فشرده است، دیسک و صفحه‌ی ناجور یا تنظیم غلط کلاچ، بغل‌یاتاقان‌ها را زود می‌خورد.
اگر لقی طولی کم بود یا میل لنگ سفت شد
یکی از دلیل‌های رایج این است که دو نیمه‌ی یاتاقان کف‌گرد هم‌راستا بسته نشده‌اند. کپه‌ی کف‌گرد را کمی شل کنید، میل لنگ را با اهرم یک بار کاملاً به جلو و یک بار کاملاً به عقب بزنید تا دو نیمه هم‌راستا شوند، بعد کپه را با گشتاور استاندارد ببندید و دوباره ساعت بزنید.
جدول خلاصه‌ی کنترل‌ها
| کنترل | کجا انجام می‌شود | ابزار | عدد معمول (فقط برای مقایسه) | اگر بیرون از حد بود |
|---|---|---|---|---|
| تاب میل لنگ (Runout) | روی بلوک V، ساعت روی محور ثابت وسط | ساعت اندیکاتور + بلوک V | حدود ۰٫۰۳ تا ۰٫۰۶ میلی‌متر TIR | صاف‌کاری در تراشکاری تخصصی، تراش آندرسایز یا تعویض |
| لقی طولی (End Play) | در بلوک، با کپه‌های بسته | ساعت اندیکاتور یا فیلر گیج | حدود ۰٫۰۵ تا ۰٫۲۵ میلی‌متر | بغل‌یاتاقان نو یا اورسایز، صاف کردن گونه‌ی کف‌گرد |
| لقی روغن یاتاقان | بین محور و یاتاقان | پلاستیک گیج، یا میکرومتر + ساعت داخل‌سنج | طبق کتاب تعمیرات | یاتاقان سایز درست یا تراش میل لنگ |
اشتباهات رایج در ساعت زدن میل لنگ
- ساعت کج: اگر نوک ساعت عمود بر سطح نباشد، عدد کمتر از مقدار واقعی نشان داده می‌شود.
- پایه‌ی لق یا میز لرزان: حرکت پایه به‌عنوان تاب خوانده می‌شود.
- اندازه‌گیری روی سوراخ روغن یا جای خط‌افتاده: عدد پرشی و غیرواقعی می‌شود.
- قاطی کردن TIR و خم واقعی: همیشه ببینید حد مجاز کتاب به کدام اشاره دارد.
- اهرم کردن روی سطح یاتاقان: هم یاتاقان خط می‌افتد و هم عدد لقی طولی اشتباه می‌شود.
- ساعت زدن لقی طولی با کپه‌های شل: تا وقتی کپه‌ها با گشتاور درست بسته نشده‌اند، عدد قابل اعتماد نیست.
سوالات متداول
بعد از تراش میل لنگ هم باید ساعت زد؟
بله. تراشکاری خوب قبل و بعد از تراش تاب را کنترل می‌کند، ولی وقتی میل لنگ را تحویل گرفتید و در بلوک بستید، لقی طولی را حتماً خودتان ساعت بزنید و لقی روغن همه‌ی یاتاقان‌ها را با پلاستیک گیج چک کنید. درباره‌ی پله‌های تراش در مقاله‌ی میل لنگ استاندارد و آندرسایز توضیح داده‌ایم.
میل لنگ تاب‌دار را می‌شود صاف کرد؟
تاب کم را تراشکاری‌های تخصصی با پرس و روش‌های کنترل‌شده صاف می‌کنند و بعد محورها را سنگ می‌زنند. تاب زیاد یا میل لنگی که ترک دارد باید تعویض شود. قبل از صاف‌کاری، تست ترک (مثل مگنت‌پودر) توصیه می‌شود.
میل لنگ را چطور نگه داریم که تاب برندارد؟
میل لنگ باز را بهتر است ایستاده نگه دارید یا روی چند تکیه‌گاه که وزن را پخش می‌کنند. خواباندن طولانی یک میل لنگ سنگین روی دو سر، خطر تاب برداشتن را بیشتر می‌کند.
با ساعت می‌شود لقی یاتاقان را هم اندازه گرفت؟
با ساعت داخل‌سنج و میکرومتر بله، ولی این روش ابزار گران و تجربه‌ی زیاد لازم دارد. برای تعمیرگاه، اندازه‌گیری با پلاستیک گیج سریع‌تر و کم‌خطاتر است.
برای کنترل لقی روغن یاتاقان
بعد از ساعت زدن، قدم بعدی کنترل لقی روغن یاتاقان‌های ثابت و متحرک است. برای بیشتر موتورهای سواری پلاستیک گیج سبز آمریکایی MPG یا پلاستیک گیج آبی انگلیسی PLB مناسب است. رنج دقیق هر رنگ در صفحه‌ی محصول آمده است. برای انتخاب سایز یاتاقان هم سایزبندی یاتاقان را ببینید.