اندازهگیری لقی یاتاقان شاتون با پلاستیک گیج، برخلاف تصور خیلی از تعمیرکاران، دقیقاً همون کار اندازهگیری لقی میللنگ اصلی نیست. شاتون به‌خاطر شکل و دسترسی متفاوتش چند نکته‌ی فنی خاص خودش را دارد که اگر رعایت نشوند، نتیجه‌ی اندازهگیری غلط از آب درمی‌آید. در این مقاله دقیقاً همین تفاوت‌ها و نکات را توضیح می‌دهیم؛ برای آشنایی با مراحل پایه‌ای کار با پلاستیک گیج هم می‌توانی مقاله‌ی نحوه استفاده از پلاستیک گیج را بخوانی.
تفاوت یاتاقان شاتون با یاتاقان اصلی میللنگ
یاتاقان اصلی (main bearing)، میللنگ را روی بلوک موتور نگه می‌دارد و معمولاً به تمام کپه‌های آن به‌صورت هم‌زمان دسترسی داری. در مقابل، یاتاقان شاتون (big-end bearing) سر بزرگ شاتون را دربرابر گردنک میللنگ نگه می‌دارد و باید هر کدام را جداگانه باز کنی. دلیل این تفاوت آن است که شاتون‌ها معمولاً پشت سر هم روی میللنگ نصب شده‌اند و دسترسی هم‌زمان به همه‌ی آن‌ها امکان‌پذیر نیست. همین محدودیت دسترسی باعث می‌شود اندازهگیری و کار روی یاتاقان شاتون کمی زمان‌برتر و حساس‌تر باشد.
چرا کار با کلاهک شاتون باید با احتیاط بیشتری انجام شود؟
کلاهک شاتون (rod cap) معمولاً با استفاده از پیم یا سطح دندانه‌دار به بدنهی شاتون قفل می‌شود تا هم‌ترازی دقیق دو قطعه حفظ شود. به همین دلیل، برخلاف بسیاری از کپه‌های میللنگ، نمی‌توان کلاهک را به‌سادگی و با اهرم یا ضربه‌ای کوچک جدا کرد؛ ابتدا باید پیچهای آن را کاملاً باز کنی. ضربه زدن به کلاهک یا بیرون کشیدن آن به‌صورت کج، ممکن است باعث جابه‌جایی یا مالیده‌شدن رشتهی لهشده و در نتیجه، مخدوش شدن اندازهگیری شود. بنابراین، پس از باز کردن کامل پیچ‌ها، کلاهک را صاف و بدون انحراف از جای خود خارج کن.
مراحل اندازهگیری لقی یاتاقان شاتون با پلاستیک گیج
- میللنگ را در موقعیتی قرار بده که دسترسی به گردنک شاتون موردنظر به‌راحتی امکان‌پذیر باشد.
- پیچهای کلاهک شاتون را کاملاً باز کن و کلاهک را جدا کن. از آنجا که کلاهک به کمک پیم به بدنهی شاتون قفل شده است، برای جدا کردن آن از ضربه استفاده نکن.
- سطح گردنک میللنگ و هر دو نیمه‌ی یاتاقان را کاملاً تمیز کن.
- یک شاخه پلاستیک گیج را به اندازه‌ی عرض یاتاقان برش بزن. سپس آن را در عرض گردنک میللنگ یا روی پوسته‌ی کلاهک قرار بده و با مقدار کمی گریس معدنی در جای خود ثابت کن.
- کلاهک را در موقعیت اصلی خود نصب کن و پیچ‌ها را به‌صورت یکنواخت و مرحلهای سفت کن. در تمام این مدت، میللنگ نباید بچرخد.
- پیچ‌ها را دقیقاً مطابق گشتاور تعیین‌شده در دفترچهی موتور سفت کن. در این مرحله میللنگ را به هیچ عنوان نچرخان.
- کلاهک را مجدداً باز کن. این بار نیز پیچ‌ها را کاملاً باز کن و از وارد کردن ضربه برای جدا کردن کلاهک خودداری کن. سپس پهنای رشتهی پلاستیک گیج لهشده را با نمودار درج‌شده روی بسته‌بندی مقایسه کن.
- پیش از مونتاژ نهایی، مطمئن شو تمام باقی‌مانده‌های پلاستیک گیج از روی سطح یاتاقان و گردنک میللنگ پاک شده‌اند.
انتخاب ضخامت مناسب پلاستیک گیج برای شاتون
برای دستیابی به دقیق‌ترین نتیجه، نوعی از پلاستیک گیج را انتخاب کن که لقی موردانتظارت در میانه‌ی محدوده‌ی اندازهگیری آن قرار داشته باشد. اگر لقی واقعی از محدوده‌ی نوع انتخابی بیشتر باشد، رشته به‌اندازه‌ی کافی له نمی‌شود؛ اگر هم لقی بسیار کمتر از این محدوده باشد، رشته بیش از حد پهن می‌شود و از محدوده‌ی قابل‌مقایسه روی کارت خارج خواهد شد. برای آشنایی با محدوده‌ی دقیق انواع پلاستیک گیج، از PL-X تا PL-F و مدل‌های آمریکایی، مقاله‌ی همه چیز راجع به پلاستیک گیج را مطالعه کن.
لقی مجاز یاتاقان شاتون معمولاً چقدر است؟
یکی از قواعد سرانگشتی رایج در صنعت، در نظر گرفتن حدود ۰.۰۰۱ اینچ لقی به ازای هر اینچ قطر گردنک است. بااین‌حال، این مقدار صرفاً یک تخمین اولیه و قاعده‌ی کلی است و نباید آن را استانداردی ثابت در نظر گرفت. لقی مجاز واقعی به طراحی موتور، نوع روغن مصرفی و شرایط کاربری آن (شهری، تندرو، صنعتی) بستگی دارد و مقدار صحیح آن باید همیشه از دفترچهی سرویس همان موتور استخراج شود. برای آشنایی با سازوکار کامل عملکرد پلاستیک گیج، می‌توانی به وب‌سایت رسمی Plastigauge نیز مراجعه کنی.
سوالات متداول
چرا نباید کلاهک شاتون را با ضربه باز کرد؟
چون کلاهک با پیم به بدنهی شاتون قفل شده و ضربه یا کج بیرون کشیدن آن ممکن است رشتهی لهشده را جابهجا کند یا بمالد و خواندن نتیجه را خراب کند.
پیچهای کلاهک شاتون را چطور باید سفت کرد؟
یکنواخت و مرحلهای، یکی در میان، تا گشتاور کتابچه؛ در این مدت میللنگ را نچرخان تا رشته نامنظم له نشود.
آیا لقی مجاز یاتاقان شاتون با یاتاقان اصلی میللنگ یکی است؟
نه لزوماً. هر دو باید طبق دفترچهی سرویس همان موتور اندازهگیری و مقایسه شوند، چون بسته به طراحی موتور میتوانند کمی متفاوت باشند.
اگر پلاستیک گیج روی کلاهک باشد نه روی بدنهی شاتون، مشکلی پیش می‌آید؟
بله، احتمال دارد. چون معمولاً برای بازکردن کلاهک کمی نیرو یا ضربه لازم است و اگر پلاستیک گیج روی همان سمت باشد، ممکن است قبل از باز شدن کامل کمی جابهجا یا فشرده شود.
برای اندازهگیری دقیق لقی یاتاقان شاتون و میللنگ، پلاستیک گیج اصل را از «پلاستیک گیج» تهیه کن. برای مرور مراحل اصلی اندازهگیری و مشاهده‌ی ویدئوی آموزشی، مقاله‌ی نحوه استفاده از پلاستیک گیج را نیز بخوان. موجودی و مشخصات دقیق هر نوع را می‌توانی در دسته‌بندی پلاستیک گیج بررسی کنی.