شیم گیری به فرایند تنظیم مجدد لقی سوپاپ‌ها از طریق تعویض شیم‌های زیر استکانی گفته می‌شود. در موتور XU7 پژو ۴۰۵، پارس و سمند، لقی سوپاپ با پیچ تنظیم نمی‌شود؛ بلکه هر سوپاپ یک شیم فولادی با ضخامت مشخص دارد. اگر لقی از محدوده‌ی مجاز خارج شود، باید شیم با ضخامت مناسب جایگزین شود. در این راهنما، جدول لقی استاندارد، فرمول محاسبه و انتخاب شیم، مثال عددی و مراحل انجام کار را به‌صورت گام‌به‌گام بررسی می‌کنیم.
شیم‌گیری چیست و کدام موتورها شیم دارند؟
بین بادامک میل‌سوپاپ و ساق سوپاپ باید همواره فاصله‌ی مشخصی وجود داشته باشد تا سوپاپ پس از گرم شدن موتور و انبساط قطعات، به‌طور کامل روی نشیمنگاه خود بنشیند. در موتورهایی مانند XU7، این فاصله با ضخامت شیم قرارگرفته زیر استکانی تعیین می‌شود. با کارکرد موتور، نشیمنگاه سوپاپ و سطح بادامک به‌تدریج دچار سایش می‌شوند و در نتیجه لقی تغییر می‌کند. شیم گیری برای جبران همین تغییرات و بازگرداندن لقی به محدوده‌ی استاندارد انجام می‌شود.
سیستم تنظیم سوپاپ در همه‌ی موتورهای ایرانی از نوع شیمی نیست. برای مثال، در پراید لقی سوپاپ با پیچ و مهره‌ی روی اسبک تنظیم می‌شود؛ بنابراین اصطلاح «شیم گیری پراید» در عمل به همان تنظیم سوپاپ با پیچ اشاره دارد. برای سایر موتورها نیز باید نوع سیستم تنظیم سوپاپ را از کتاب تعمیرات همان خودرو بررسی کنید.
جدول لقی استاندارد سوپاپ XU7 (موتور سرد)
| سوپاپ | محدوده‌ی مجاز (میلی‌متر) | مقدار هدف |
|---|---|---|
| هوا (گاز) | ۰٫۱۵ تا ۰٫۲۵ | ۰٫۲۰ |
| دود | ۰٫۳۵ تا ۰٫۴۵ | ۰٫۴۰ |
لقی استاندارد سوپاپ دود بیشتر از سوپاپ هواست؛ زیرا سوپاپ دود در دمای بالاتری کار می‌کند و انبساط حرارتی بیشتری دارد. اندازه‌گیری لقی در تمام موارد باید روی موتور کاملاً سرد انجام شود.
علائم نیاز به شیم‌گیری
- لقی زیاد: ایجاد صدای تق‌تق یکنواخت از ناحیه‌ی سرسیلندر، به‌ویژه در دور آرام، از نشانه‌های لقی بیش از حد است. در این وضعیت، میزان باز شدن سوپاپ کاهش پیدا می‌کند و قدرت موتور افت می‌کند.
- لقی کم: در صورت کم بودن لقی، سوپاپ به‌طور کامل بسته نمی‌شود و در نتیجه کمپرس موتور افت می‌کند. بد روشن شدن موتور و ریپ زدن از علائم این وضعیت است. ادامه‌ی کار در چنین شرایطی می‌تواند به سوختن لبه‌ی سوپاپ دود منجر شود. لقی کم خطرناک‌تر از لقی زیاد است، زیرا برخلاف لقی زیاد، معمولاً صدای هشداردهنده‌ای ایجاد نمی‌کند.
- پس از تعمیر سرسیلندر، سنگ‌زنی سوپاپ یا تعویض سوپاپ، انجام شیم گیری ضروری است.
فرمول انتخاب شیم جدید
ضخامت شیم جدید = ضخامت شیم فعلی + (لقی اندازه‌گیری‌شده − لقی هدف)
اگر لقی اندازه‌گیری‌شده بیشتر از مقدار هدف باشد، باید از شیم ضخیم‌تر استفاده کنید؛ اگر لقی کمتر از مقدار هدف باشد، شیم با ضخامت کمتر لازم است. شیم‌های اصلی کارخانه برای XU7 در ضخامت‌های ۲٫۲۲۵ تا ۳٫۵۵۰ میلی‌متر و با گام ۰٫۰۲۵ تولید می‌شوند. در مقابل، جعبه‌های شیم موجود در بازار لوازم یدکی معمولاً سایزهای ۲٫۰۰ تا ۴٫۰۰ را با گام ۰٫۰۵ میلی‌متر پوشش می‌دهند. عدد محاسبه‌شده را به نزدیک‌ترین سایز موجود گرد کنید، به‌گونه‌ای که لقی نهایی همچنان در محدوده‌ی مجاز قرار بگیرد. با گام ۰٫۰۵، حداکثر خطای گرد کردن ۰٫۰۲۵ است و لقی نهایی در محدوده‌ی ±۰٫۰۵ باقی می‌ماند.
| سوپاپ | شیم فعلی | لقی خوانده‌شده | محاسبه | شیم جدید |
|---|---|---|---|---|
| هوا | ۲٫۸۵ | ۰٫۳۰ | ۲٫۸۵ + (۰٫۳۰ − ۰٫۲۰) | ۲٫۹۵ |
| هوا | ۳٫۱۰ | ۰٫۱۰ | ۳٫۱۰ + (۰٫۱۰ − ۰٫۲۰) | ۳٫۰۰ |
| دود | ۳٫۲۰ | ۰٫۲۵ | ۳٫۲۰ + (۰٫۲۵ − ۰٫۴۰) | ۳٫۰۵ |
| دود | ۲٫۶۰ | ۰٫۵۲ | ۲٫۶۰ + (۰٫۵۲ − ۰٫۴۰) | ۲٫۷۰ (لقی نهایی ≈ ۰٫۴۲) |
جدول شیم‌گیری پژو ۴۰۵ (XU7)؛ شیم را چقدر عوض کنیم؟
این جدول، محاسبات فرمول بالا را به‌صورت آماده ارائه می‌کند. ابتدا لقی هر سوپاپ را با فیلر گیج و در حالت کاملاً سرد موتور اندازه‌گیری کنید. سپس ردیف مربوط به مقدار لقی را پیدا کرده و عدد ستون سوپاپ موردنظر در همان سیلندر (هوا یا دود) را به ضخامت شیم فعلی اضافه کنید یا از آن کم کنید. مقدار هدف برای سوپاپ هوا ۰٫۲۰ و برای سوپاپ دود ۰٫۴۰ میلی‌متر است.
| لقی اندازه‌گیری‌شده (میلی‌متر) | تغییر شیم سوپاپ هوا | تغییر شیم سوپاپ دود |
|---|---|---|
| ۰٫۰۵ | −۰٫۱۵ | −۰٫۳۵ |
| ۰٫۱۰ | −۰٫۱۰ | −۰٫۳۰ |
| ۰٫۱۵ | −۰٫۰۵ | −۰٫۲۵ |
| ۰٫۲۰ | بدون تغییر | −۰٫۲۰ |
| ۰٫۲۵ | +۰٫۰۵ | −۰٫۱۵ |
| ۰٫۳۰ | +۰٫۱۰ | −۰٫۱۰ |
| ۰٫۳۵ | +۰٫۱۵ | −۰٫۰۵ |
| ۰٫۴۰ | +۰٫۲۰ | بدون تغییر |
| ۰٫۴۵ | +۰٫۲۵ | +۰٫۰۵ |
| ۰٫۵۰ | +۰٫۳۰ | +۰٫۱۰ |
| ۰٫۵۵ | +۰٫۳۵ | +۰٫۱۵ |
| ۰٫۶۰ | +۰٫۴۰ | +۰٫۲۰ |
| ۰٫۶۵ | +۰٫۴۵ | +۰٫۲۵ |
مثال: فرض کنید لقی سوپاپ دود سیلندر ۲ برابر با ۰٫۲۵ میلی‌متر اندازه‌گیری شده و ضخامت حک‌شده روی شیم فعلی ۲٫۸۵ میلی‌متر است. مطابق جدول، ضخامت شیم دود باید ۰٫۱۵ میلی‌متر کاهش پیدا کند؛ بنابراین باید از شیم ۲٫۷۰ استفاده کنید. اگر ضخامت محاسبه‌شده بین دو سایز موجود قرار گرفت، سایزی را انتخاب کنید که لقی نهایی را در محدوده‌ی مجاز نگه دارد؛ این محدوده برای سوپاپ هوا ۰٫۱۵ تا ۰٫۲۵ و برای سوپاپ دود ۰٫۳۵ تا ۰٫۴۵ میلی‌متر است. شیم‌های XU7 با گام ۰٫۰۵ میلی‌متر ساخته می‌شوند.
ضخامت شیم فعلی را با میکرومتر نیز اندازه‌گیری کنید؛ زیرا ممکن است عدد حک‌شده روی شیم قدیمی در اثر سایش ناخوانا شده یا دقت لازم را نداشته باشد. هر ۴۱ سایز شیم از ۲٫۰۰ تا ۴٫۰۰ را می‌توانید به‌صورت یکجا در جعبه شیم سوپاپ XU7 داشته باشید.
ابزار لازم
- فیلر گیج فلزی با تیغه‌هایی در محدوده‌ی ۰٫۰۵ تا ۰٫۵۰ میلی‌متر
- میکرومتر با محدوده‌ی اندازه‌گیری ۰ تا ۲۵ میلی‌متر برای اندازه‌گیری ضخامت واقعی شیم‌ها
- آچار گشتاورسنج برای بستن کپه‌های میل‌سوپاپ با گشتاور مشخص با گشتاور مشخص
- روغن یا خمیر مونتاژ برای روان‌کاری استکانی و بادامک (روغن و خمیر مونتاژ)
- جعبه شیم سوپاپ XU7 شامل ۴۱ سایز مختلف، برای تکمیل کار در همان نوبت
مراحل شیم‌گیری XU7 قدم‌به‌قدم
- موتور را کاملاً سرد کنید، سپس درِ سوپاپ را باز کنید.
- میل‌سوپاپ را بچرخانید تا قسمت گرد بادامک، یعنی بخش مقابل برآمدگی آن، روی استکانی سوپاپ موردنظر قرار بگیرد.
- لقی را با فیلر اندازه‌گیری کنید. تیغه‌ای که بدون اعمال فشار و با کمی اصطکاک از فاصله عبور می‌کند، مقدار لقی را مشخص می‌کند.
- مقادیر لقی هر ۸ سوپاپ را در جدول ثبت کنید و برای هرکدام شماره‌ی سیلندر و نوع سوپاپ (هوا یا دود) را مشخص کنید. تا زمانی که اندازه‌گیری همه‌ی سوپاپ‌ها کامل نشده باشد، نمی‌توان سایزهای موردنیاز شیم را به‌درستی تعیین کرد.
- میل‌سوپاپ را باز کنید و استکانی‌ها و شیم‌ها را با حفظ ترتیب و محل نصب اولیه، جداگانه کنار بگذارید.
- ضخامت هر شیم را با میکرومتر اندازه‌گیری کنید. به عدد حک‌شده روی شیم اکتفا نکنید؛ زیرا ممکن است در اثر سایش ناخوانا شده باشد.
- ضخامت شیم جدید را با استفاده از فرمول بالا محاسبه کنید و شیم مناسب را جایگزین کنید.
- استکانی‌ها و بادامک‌ها را روغن‌کاری کنید. سپس هر کپه را در محل اصلی خودش قرار دهید و با گشتاور تعیین‌شده در کتاب تعمیرات ببندید.
- اندازه‌گیری لقی با فیلر را تکرار کنید تا از قرار گرفتن لقی تمام سوپاپ‌ها در محدوده‌ی مجاز مطمئن شوید.
نکته‌های مهم
- محل نصب کپه‌های میل‌سوپاپ را با یکدیگر جابه‌جا نکنید؛ زیرا این کپه‌ها به‌صورت جفت‌تراش ساخته شده‌اند.
- شیم را سنگ‌زنی نکنید؛ سطح شیم سخت‌کاری شده است و سنگ‌زنی می‌تواند باعث ناهمواری یا نرم شدن سطح آن شود.
- شیم‌های قدیمی و سالم را نگه دارید و دور نریزید؛ ممکن است سوپاپ دیگری به شیمی با همان ضخامت نیاز داشته باشد.
- اگر روی سطح بادامک یا کف استکانی، آثار سایش پله‌ای مشاهده می‌شود، شیم گیری به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند و قطعه‌ی معیوب باید تعویض شود.
سؤالات متداول
شیم‌گیری پژو ۴۰۵ هر چند وقت یک بار لازم است؟
برای شیم گیری همه‌ی موتورها نمی‌توان یک بازه‌ی زمانی ثابت تعیین کرد. هر زمان صدای سرسیلندر غیرعادی شد، موتور ریپ زد یا سرسیلندر تحت تعمیر قرار گرفت، لقی سوپاپ‌ها را اندازه‌گیری کنید. فاصله‌ی زمانی دقیق برای کنترل لقی باید از کتاب سرویس همان خودرو استخراج شود.
شیم‌گیری پژو پارس و سمند هم همین است؟
پژو پارس و سمند مجهز به موتور XU7 از همین روش و جدول لقی استفاده می‌کنند. برای نسخه‌ی XU7P، مقادیر لقی را حتماً با کتاب تعمیرات ایران‌خودرو تطبیق دهید. موتور EF7 در سمند از سیستم متفاوتی استفاده می‌کند و این راهنما برای آن کاربرد ندارد.
می‌شود شیم را تکی خرید؟
بله، امکان انجام کار وجود دارد؛ اما تا زمانی که لقی تمام سوپاپ‌ها اندازه‌گیری نشده باشد، مشخص نیست به چه سایزهایی نیاز دارید. معمولاً نیز برای تنظیم همه‌ی سوپاپ‌ها به چند سایز مختلف شیم احتیاج است. تعمیرگاه‌ها با استفاده از جعبه‌ی شیم کامل می‌توانند کار را در همان نوبت به پایان برسانند.
برای آشنایی با روش اندازه‌گیری لقی یاتاقان‌ها در همان فرایند تعمیر، مقاله‌ی جدول لقی میل لنگ خودروهای ایرانی را مطالعه کنید.