خمیر مونتاژ مولیبدن یا روغن مونتاژ (اسمبل)؟ فرق، کاربرد و جای درست هرکدام در موتور

خمیر مونتاژ مولیبدن (MoS2 Assembly Paste) و روغن مونتاژ (Assembly Lube، روغن اسمبل) هر دو برای محافظت از قطعات در چند ثانیه‌ی نخست روشن شدن موتور طراحی شده‌اند؛ یعنی زمانی که پمپ هنوز روغن را به قطعات نرسانده است. بااین‌حال، عملکرد و کاربرد آن‌ها یکسان نیست. خمیر مولیبدن یک روانکار جامد و غلیظ برای نقاط تحت فشار تماسی بسیار بالا است، درحالی‌که روغن مونتاژ روغنی چسبناک برای روانکاری عمومی قطعات است که پس از روشن شدن موتور در روغن موتور حل می‌شود. در این مقاله تفاوت این دو روانکار، محل استفاده از هرکدام و مواردی را بررسی می‌کنیم که نباید از آن‌ها استفاده کرد.

فرق اصلی در یک نگاه

«روغن مونتاژ» اصطلاحی عمومی برای روانکارهایی است که هنگام بستن موتور روی قطعات استفاده می‌شوند. خمیر مولیبدن نیز در همین گروه قرار می‌گیرد، اما برای کاربرد مشخصی طراحی شده است: تحمل بارهای سنگین در نقاطی که فشار تماس، فیلم روغن را از بین می‌برد. در مقابل، روغن‌های مونتاژ معمولی بیشتر برای یاتاقان‌ها و سایر قطعات عمومی به کار می‌روند. فرمولاسیون آن‌ها به‌گونه‌ای است که پس از روشن شدن موتور با روغن موتور مخلوط شوند و از فیلتر روغن عبور کنند.

خمیر مونتاژ مولیبدن چیست و چطور کار می‌کند؟

دی‌سولفید مولیبدن (MoS2) یک روانکار جامد با ساختار بلوری لایه‌ای است. لایه‌های این ساختار با پیوندهای ضعیفی به یکدیگر متصل‌اند و به همین دلیل، تحت نیروی کم به‌آسانی روی هم می‌لغزند. ضریب اصطکاک این ماده در شرایط مناسب حدود ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۰۵ گزارش شده است. در شرایطی که فشار تماس آن‌قدر زیاد است که روغن معمولی از فضای بین دو سطح بیرون رانده می‌شود، لایه‌ی جامد MoS2 همچنان بین دو سطح فلزی باقی می‌ماند.

در خمیر مونتاژ مولیبدن، این پودر با روغن پایه و غلیظ‌کننده ترکیب می‌شود تا روانکار به سطح قطعه بچسبد و در محل باقی بماند. برای نمونه، مشخصات فنی خمیر شناخته‌شده‌ی Molykote G-n Plus شامل مقادیر زیر است:

• ترکیبات: روغن معدنی، روانکار جامد و غلیظ‌کننده
• بار جوش در آزمون چهارساچمه: ۲٬۸۰۰ نیوتن
• ضریب اصطکاک در آزمون جا زدن پرسی: ۰٫۰۸ بدون پراکندگی
• محدوده‌ی دمای کاری روانکار جامد: ۲۵- تا ۴۵۰+ درجه‌ی سانتی‌گراد
• میزان پوشش: حدود ۴۰ مترمربع به‌ازای هر کیلوگرم

در تفسیر محدوده‌ی دمایی باید به یک نکته توجه کرد: حداکثر دمای اعلام‌شده مربوط به لایه‌ی روانکار جامد است، نه روغن پایه‌ی خمیر. MoS2 در معرض هوای آزاد، از دمای حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ درجه اکسید می‌شود و اکسید حاصل ضریب اصطکاک بالاتری دارد. وجود رطوبت نیز عملکرد لایه‌های آن را مختل می‌کند. بنابراین، خمیر مولیبدن جایگزین گریس نسوز برای پیچ‌های در معرض دمای بالا نیست.

روغن مونتاژ (Assembly Lube) چیست؟

روغن مونتاژ، روغنی غلیظ و چسبناک است که روی سطح قطعات باقی می‌ماند و در نخستین دورهای چرخش موتور، تا زمان ایجاد فشار روغن توسط پمپ، مانع تماس مستقیم فلز با فلز می‌شود. پس از روشن شدن موتور، این روغن در روغن موتور حل می‌شود. در ادامه چند نمونه‌ی رایج و مشخصاتی را که سازندگان درباره‌ی آن‌ها اعلام کرده‌اند، بررسی می‌کنیم:

• لوکاس (Lucas Assembly Lube): طبق اعلام سازنده، این محصول حاوی روی، مولیبدن و افزودنی‌های فشار بالا است. با انواع روغن مخلوط می‌شود، فیلتر روغن را مسدود نمی‌کند و از قطعات در دوره‌ی انبارداری طولانی‌مدت در برابر زنگ‌زدگی محافظت می‌کند. سازنده تأکید دارد که این محصول باید به مقدار موردنیاز و در حد کم استفاده شود.
• پرماتکس Ultra Slick: در برگه‌ی فنی، این محصول به‌عنوان روانکاری قرمز و چسبناک با روغن پایه‌ی تصفیه‌شده و افزودنی‌های فشار بالا معرفی شده است. کاربرد آن در زمان مونتاژ و دوره‌ی آب‌بندی، کاهش احتمال خراشیدگی و گیرپاژ سطوح است. رنگ قرمز محصول نیز امکان مشاهده‌ی محدوده‌های پوشش‌داده‌شده را فراهم می‌کند.
• رد لاین (Red Line Assembly Lube): سازنده، این محصول را برای روانکاری میل‌سوپاپ، تایپت، پیستون، یاتاقان و رزوه مناسب می‌داند. طبق اعلام سازنده، این روانکار با روغن موتور مخلوط می‌شود و فیلتر را مسدود نمی‌کند. همچنین هشدار داده شده است که مصرف بیش‌ازحد آن می‌تواند چرخاندن موتور را دشوار کند و نباید روی پیچ‌های اگزوز و سایر پیچ‌های در معرض دمای بالا استفاده شود.

خمیر مولیبدن را کجا بزنیم؟

• لوب بادامک و کف تایپت در میل‌سوپاپ تایپت تخت (Flat Tappet): مهم‌ترین کاربرد خمیر مولیبدن، روانکاری این دو سطح است. سازندگان میل‌سوپاپ توصیه می‌کنند تمام لوب‌های بادامک و کف همه‌ی تایپت‌ها به خمیر مولیبدن آغشته شوند. حدود ۲۰ دقیقه‌ی نخست کار موتور، حساس‌ترین مرحله از عمر این نوع میل‌سوپاپ است؛ زیرا در این مدت، کف تایپت و لوب بادامک با یکدیگر جفت می‌شوند.
• دنده‌ی دلکو و دنده‌ی محرک پمپ روغن روی میل‌سوپاپ
• جا زدن پرسی بلبرینگ، بوش، چرخ‌دنده و پولی؛ برای نصب قطعات بدون ایجاد خراش یا گیرپاژ در محل اتصال
• هزارخار (اسپلاین)، دنده‌ی حلزونی و پیچ‌های انتقال قدرت و همچنین آب‌بندی گیربکس و ماشین نو
• قطعاتی با حرکت محدود و کوتاه‌مدت که سیستم روانکاری دائمی ندارند

برای میل‌سوپاپ‌های تایپت تخت دو نکته را باید رعایت کرد: نخست اینکه روی میل‌سوپاپ نو، همیشه از تایپت نو استفاده کنید. دوم اینکه اگر خمیر مونتاژ همراه میل‌سوپاپ ارائه شده است، همان محصول را به کار ببرید؛ زیرا سازنده‌ها صراحتاً استفاده از خمیر همراه محصول را توصیه می‌کنند. میل‌سوپاپ رولری به خمیر مولیبدن نیاز ندارد و روغن موتور برای روانکاری آن کافی است.

روغن مونتاژ را کجا بزنیم؟

• پوسته‌ی یاتاقان‌های ثابت و متحرک میل‌لنگ و یاتاقان‌های میل‌سوپاپ
• دامن پیستون و گژن‌پین
• اسبک‌ها، شفت اسبک، ساق سوپاپ و گاید سوپاپ سوپاپ
• پمپ روغن و اغلب قطعاتی که پس از مونتاژ با روغن موتور روانکاری می‌شوند

دستورالعمل رایج سازندگان میل‌سوپاپ نیز همین تفکیک را توصیه می‌کند: خمیر مولیبدن برای لوب بادامک، کف تایپت و دنده‌ی دلکو و روغن مونتاژ برای سایر سطوح.

یاتاقان‌ها: خمیر مولیبدن یا روغن مونتاژ؟

سازندگان میل‌سوپاپ معمولاً برای روانکاری یاتاقان‌ها استفاده از روغن مونتاژ را توصیه می‌کنند. ازآنجاکه این روغن‌ها به‌گونه‌ای فرموله شده‌اند که با روغن موتور مخلوط شوند و از فیلتر عبور کنند، انتخاب مناسب‌تر و کم‌دردسرتری برای یاتاقان‌ها هستند. بااین‌حال، ترتیب انجام کار از انتخاب نوع روانکار مهم‌تر است: ابتدا لقی یاتاقان را در حالت خشک اندازه‌گیری کنید و سپس روانکار را به کار ببرید. پلاستیک گیج باید روی سطحی تمیز و خشک قرار بگیرد؛ وجود روغن یا خمیر روی سطح، باعث خطا در اندازه‌گیری می‌شود. برای مشاهده‌ی مقادیر لقی موتورهای ایرانی، به جدول لقی میل لنگ و یاتاقان خودروهای ایرانی مراجعه کنید.

کجا نباید از این روانکارها استفاده کرد؟

دیواره‌ی سیلندر و رینگ‌ها

رینگ پیستون برای ایجاد آب‌بندی مناسب، به مقدار مشخصی اصطکاک با دیواره‌ی سیلندر نیاز دارد. سازندگان رینگ هشدار می‌دهند که انتخاب روانکار نامناسب هنگام مونتاژ می‌تواند عملکرد آب‌بندی رینگ را مختل کند. حتی استفاده از روغن موتور معمولی نیز ممکن است باعث براق شدن سطح دیواره‌ی سیلندر (گلیز) شود. بنابراین، برای روانکاری سیلندر باید دستورالعمل سازنده‌ی رینگ را رعایت کنید؛ معمولاً یک لایه‌ی کم‌ضخامت از روغن موتور یا روانکار مخصوص رینگ کافی است.

رزوه‌ی پیچ‌ها، مگر با گشتاور مخصوص همان روانکار

آچار ترک، میزان کشش پیچ را مستقیماً اندازه‌گیری نمی‌کند؛ بلکه گشتاور لازم برای چرخاندن پیچ را اندازه می‌گیرد. هرچه اصطکاک رزوه کمتر باشد، با گشتاور یکسان، کشش بیشتری در پیچ ایجاد می‌شود. روانکارهای حاوی مولیبدن اصطکاک رزوه را به‌شدت کاهش می‌دهند؛ بنابراین، اگر پیچی با مقدار گشتاور تعیین‌شده برای «روغن موتور» و با روانکار مولیبدن‌دار بسته شود، ممکن است بیش‌ازحد کشیده شود. شرکت ARP نیز مقادیر گشتاور پیچ‌های خود را بر اساس استفاده از روانکار اختصاصی‌اش، یعنی Ultra-Torque، اعلام می‌کند. قاعده‌ی اصلی این است: هر پیچ را دقیقاً با همان روانکاری ببندید که کتاب تعمیرات یا سازنده‌ی پیچ برای مقدار گشتاور آن تعیین کرده است.

پیچ‌های اگزوز و اتصال‌های داغ

در این کاربرد، روغن مونتاژ انتخاب مناسبی نیست. برای جلوگیری از گیرپاژ پیچ در آینده، باید از آنتی‌سیز (گریس نسوز) مانند کوپاسلیپ پایه مس استفاده کنید.

صفحه‌کلاچ، کلاچ خیس موتورسیکلت و ترمز

هر سطحی که وظیفه‌ی آن ایجاد اصطکاک است، باید از آلودگی به روانکار دور بماند. در موتورسیکلت‌هایی که موتور، گیربکس و کلاچ از روغن مشترک استفاده می‌کنند، ترکیبات کاهنده‌ی اصطکاک می‌توانند باعث لغزش کلاچ شوند. استاندارد JASO MA دقیقاً برای کنترل همین مسئله تدوین شده است. خمیر مولیبدن را فقط در نقاط موردنیاز موتور و به مقدار کم استفاده کنید و از تماس آن با صفحه‌کلاچ جلوگیری کنید.

نکته‌های مصرف درست

1. قطعه را کاملاً تمیز کنید. میل‌سوپاپ و تایپت نو معمولاً دارای یک لایه‌ی ضدزنگ کارخانه‌ای هستند که باید پیش از نصب، با حلال کاملاً شسته شود.
2. یک لایه‌ی کم‌ضخامت اعمال کنید. طبق برگه‌ی فنی Molykote، خمیر نباید مانند گریس به مقدار زیاد مصرف شود. مالیدن محکم خمیر روی سطح فلز، چسبندگی آن را افزایش می‌دهد. همچنین مصرف بیش‌ازحد روغن مونتاژ می‌تواند چرخاندن موتور را دشوار کند.
3. خمیر مولیبدن را با گریس یا روغن دیگری مخلوط نکنید.
4. پس از اعمال خمیر، از چرخاندن غیرضروری موتور خودداری کنید تا لایه‌ی خمیر از روی لوب بادامک و تایپت پاک نشود.
5. پیش از نخستین استارت، مدار روغن‌کاری را پر کنید تا فشار روغن در کوتاه‌ترین زمان ممکن به قطعات برسد.
6. دستورالعمل آب‌بندی سازنده‌ی میل‌سوپاپ را به‌دقت اجرا کنید؛ به‌ویژه در موتورهای مجهز به تایپت تخت.

جمع‌بندی

اگر قطعه تحت بار نقطه‌ای سنگین و با حرکت لغزشی کار می‌کند، مانند مجموعه‌ی بادامک و تایپت تخت، دنده‌ی دلکو یا اتصال پرسی، خمیر مولیبدن انتخاب مناسبی است. برای یاتاقان‌ها، پیستون و بیشتر قطعات موتور، روغن مونتاژ گزینه‌ی بهتری محسوب می‌شود؛ زیرا با روغن موتور مخلوط شده و از فیلتر عبور می‌کند. روی دیواره‌ی سیلندر، سطوحی که وظیفه‌ی ایجاد اصطکاک دارند و پیچ‌هایی که گشتاور بستن آن‌ها با روانکار دیگری تعیین شده است، از هیچ‌یک از این دو محصول استفاده نکنید.

مطالب مرتبط

• نحوه استفاده از پلاستیک گیج
• جدول لقی میل لنگ و یاتاقان خودروهای ایرانی
• روش‌های اندازه‌گیری لقی میل‌لنگ و یاتاقان
• بلو چک چیست؟ آزمون تماس با رنگ آبی
• شیم گیری پژو ۴۰۵ و موتور XU7

سؤالات متداول

برای میل‌سوپاپ تایپت تخت می‌شود به‌جای خمیر مولیبدن فقط روغن مونتاژ زد؟

خیر، توصیه نمی‌شود. سازندگان میل‌سوپاپ برای لوب بادامک و کف تایپت تخت، خمیر مولیبدن را توصیه می‌کنند و روغن مونتاژ را برای سایر قطعات در نظر می‌گیرند. اگر خمیر مخصوص همراه میل‌سوپاپ ارائه شده است، حتماً از همان استفاده کنید.

میل‌سوپاپ رولری هم خمیر مولیبدن لازم دارد؟

خیر. طبق دستورالعمل سازندگان، میل‌سوپاپ و تایپت رولری فقط به روغن موتور نیاز دارند. خمیر مولیبدن برای سطوح تماس لغزشی تایپت تخت و دنده‌ی دلکو کاربرد دارد.

روغن مونتاژ را روی دیواره‌ی سیلندر و رینگ‌ها بزنم؟

خیر. استفاده از روانکار نامناسب روی دیواره‌ی سیلندر می‌تواند آب‌بندی رینگ را مختل کند. برای روانکاری سیلندر، دستورالعمل سازنده‌ی رینگ را اجرا کنید؛ معمولاً یک لایه‌ی کم‌ضخامت روغن موتور یا روانکار مخصوص رینگ کافی است.

روی رزوه‌ی پیچ سرسیلندر و یاتاقان چه بزنم؟

باید از همان روانکاری استفاده کنید که کتاب تعمیرات یا سازنده‌ی پیچ برای بستن آن با گشتاور مشخص کرده است. نوع روانکار، اصطکاک رزوه را تغییر می‌دهد و در گشتاور ثابت، میزان کشش پیچ را افزایش یا کاهش می‌دهد.

خمیر مولیبدن با گریس نسوز (آنتی‌سیز) چه فرقی دارد؟

خمیر مولیبدن برای روانکاری قطعات متحرک تحت بار، هنگام مونتاژ و دوره‌ی آب‌بندی به کار می‌رود. در مقابل، آنتی‌سیز برای پیچ‌ها و اتصالات در معرض دمای بالا، مانند پیچ اگزوز، استفاده می‌شود تا از گیرپاژ آن‌ها جلوگیری شود و باز کردنشان در آینده امکان‌پذیر باشد.

در موتورسیکلت با کلاچ خیس می‌شود از خمیر مولیبدن استفاده کرد؟

استفاده از خمیر مولیبدن روی قطعات موتور، به شرط رعایت احتیاط و مصرف کم، بلامانع است؛ اما نباید با صفحه‌کلاچ تماس پیدا کند. ترکیبات کاهنده‌ی اصطکاک می‌توانند باعث لغزش کلاچ خیس شوند.

منابع

• برگه‌ی فنی MOLYKOTE G-N PLUS (DuPont)
• Solid performer، درباره‌ی خواص MoS2 (Machine Design / Parker Hannifin)
• Molybdenum disulfide (Taylor & Francis Knowledge Centers)
• Flat Tappet Camshaft Break-in Procedure (Engine Builder)
• Top Reasons and Causes for Camshaft Failure (Engine Builder)
• Flat Tappet Break In Procedure (Kelford Cams)
• برگه‌ی محصول Lucas Oil Assembly Lube
• برگه‌ی فنی Permatex Ultra Slick Engine Assembly Lube
• برگه‌ی فنی Red Line Assembly Lube
• ARP Ultra-Torque و تأثیر روانکار بر کشش پیچ (EngineLabs)
• Piston Ring Assembly Lubricants (LN Engineering / Total Seal)
• Understanding JASO MA and MB (Lubrizol)

خرید خمیر مولیبدن و روغن مونتاژ

خمیر مونتاژ مولیبدن، روغن اسمبل لوکاس، پرماتکس Ultra Slick و گریس نسوز کوپاسلیپ را می‌توانید در دسته‌ی روغن، گریس و خمیر مونتاژ فروشگاه پلاستیک گیج مشاهده کنید. برای انتخاب روانکار مناسب موتور یا دستگاه خود، از طریق واتس‌اپ پیام دهید: ۰۹۱۳۹۰۴۵۲۵۵. همچنین برای مشاهده‌ی محدوده‌ی دمای کاری و کاربرد انواع گریس‌ها و خمیرهای OKS آلمان، به صفحه‌ی گریس OKS مراجعه کنید.