در تعمیر موتور، سه ابزار برای اندازهگیری «لقی» زیاد به کار می‌روند: پلاستیک گیج، فیلر گیج و میکرومتر. هر سه با دقت صدم میلی‌متر سروکار دارند، اما هرکدام به سؤال متفاوتی پاسخ می‌دهند. اگر ابزار نامناسبی انتخاب کنید، ممکن است به عددی برسید که دقیق به نظر می‌رسد، اما در واقع اشتباه است. در این مقاله توضیح می‌دهیم هر ابزار برای اندازهگیری چه نوع لقی مناسب است و در بازسازی موتور باید به چه ترتیبی از آن‌ها استفاده کنید.
خلاصه در یک جدول
| ابزار | چه چیزی را اندازه میگیرد | کاربرد در موتور | دقت / خروجی | محدودیت |
|---|---|---|---|---|
| فیلر گیج | فاصله‌ای که دهانه‌اش در دسترس است | لقی سوپاپ، دهانهی رینگ، لقی جانبی شاتون، لقی طولی میل لنگ | به اندازه‌ی گام تیغه‌ها | به داخل یاتاقان بسته نمی‌رسد |
| پلاستیک گیج | لقی روغن یاتاقان در حالت بسته با گشتاور | یاتاقان ثابت و متحرک (و یاتاقان‌های دوتکه‌ی دیگر) | یک بازه؛ عدم قطعیت حدود ۰٫۰۱۳ میلی‌متر (HP Academy) | سایش، دوپهنی و مخروطی را نشان نمیدهد |
| میکرومتر و بورگیج | قطر خارجی محور و قطر داخلی یاتاقان | لقی از تفاضل دو قطر، سایش، دوپهنی و مخروطی | ۰٫۰۱ میلی‌متر (مکانیکی)، ۰٫۰۰۱ میلی‌متر (دیجیتال) | قبل از مونتاژ؛ ابزار گران‌تر و نیاز به مهارت |
فیلر گیج؛ برای فاصله‌هایی که دهانهی آن‌ها در دسترس است
فیلر گیج مجموعه‌ای از تیغه‌های نازک با ضخامت مشخص است. تیغه را داخل فاصله قرار می‌دهید و ضخیم‌ترین تیغه‌ای که با کمی اصطکاک از آن عبور می‌کند، اندازه‌ی لقی را مشخص می‌کند. فیلر گیج فقط زمانی قابل استفاده است که بتوانید تیغه را مستقیماً وارد فاصله کنید. از کاربردهای رایج آن در موتور میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- لقی سوپاپ؛ برای مثال، در شیم‌گیری سوپاپ پژو ۴۰۵ و موتور XU7.
- دهانهی رینگ پیستون؛ رینگ را داخل سیلندر قرار می‌دهند و فاصلهی بین دو سر آن را با فیلر اندازه می‌گیرند.
- لقی جانبی شاتون؛ یعنی فاصلهی کناری شاتون با لبه‌ی محور میل لنگ.
- لقی طولی میل لنگ؛ این اندازهگیری با فیلر یا با دقت بیشتر، با ساعت اندیکاتور انجام می‌شود.
پلاستیک گیج؛ برای لقی روغن یاتاقانی که بسته شده است
لقی یاتاقان ثابت و متحرک در داخل کپه و زیر فشار ناشی از گشتاور پیچ‌ها شکل میگیرد. این فاصله دهانه‌ای ندارد که بتوانید تیغه‌ی فیلر را وارد آن کنید. پلاستیک گیج دقیقاً برای اندازهگیری همین لقی طراحی شده است: نوار پلاستیکی با قطر دقیق را روی محور قرار می‌دهید، کپه را با گشتاور مشخص می‌بندید، سپس آن را باز می‌کنید و پهنای نوار له‌شده را با کارت مقیاس روی پاکت مقایسه می‌کنید. نتیجه، لقی واقعی همان یاتاقان در حالت بسته است. پلاستیک گیج یک بازه‌ی اندازهگیری را نشان می‌دهد، نه یک عدد سه‌رقمی؛ HP Academy میزان عدم قطعیت آن را حدود نیم‌هزارم اینچ (حدود ۰٫۰۱۳ میلی‌متر) می‌داند. مراحل کامل این کار را در نحوه استفاده از پلاستیک گیج توضیح داده‌ایم.
میکرومتر و بورگیج؛ برای اندازهگیری قطر، سایش، دوپهنی و مخروطی
میکرومتر قطر خارجی محور میل لنگ را اندازه میگیرد و بورگیج برای اندازهگیری قطر داخلی یاتاقان استفاده می‌شود. اختلاف این دو اندازه، لقی را مشخص می‌کند. دقت میکرومتر مکانیکی معمولاً ۰٫۰۱ میلی‌متر است و نوع دیجیتال آن تا ۰٫۰۰۱ میلی‌متر دقت دارد. اما مهم‌تر از میزان دقت، این است که میکرومتر می‌تواند مواردی را مشخص کند که پلاستیک گیج قادر به تشخیص آن‌ها نیست:
- مخروطی بودن محور: قطر ژورنال را در سمت چپ، وسط و راست اندازه می‌گیرند و با هم مقایسه می‌کنند.
- دوپهنی (بیضی شدن): در وسط ژورنال، دو اندازهگیری با زاویه‌ی ۹۰ درجه انجام می‌شود. طبق MVW Automotive، اختلاف ۰٫۰۲ میلی‌متر معمولاً نشان می‌دهد که محور باید تراش بخورد؛ برای تعیین عدد دقیق، به کتاب تعمیرات موتور مراجعه کنید.
برای آشنایی با نحوه‌ی انتخاب یاتاقان پس از تراش، مقاله‌های میل لنگ استاندارد و آندرسایز و سایزبندی یاتاقان را مطالعه کنید.
چرا فیلر گیج برای اندازهگیری لقی یاتاقان مناسب نیست؟
اگر تیغه‌ی فیلر را از لبه‌ی یاتاقان وارد کنید، فقط فاصلهی همان لبه را اندازه گرفته‌اید. علاوه بر این، یاتاقان باید باز یا شل باشد تا بتوانید تیغه را وارد کنید؛ درحالی‌که لقی واقعی زمانی معنا دارد که کپه با گشتاور مشخص بسته شده باشد. یکی از روش‌های قدیمی‌تر، قرار دادن نوار لاتون زیر یاتاقان است که در مقاله‌ی روش‌های اندازهگیری لقی میل لنگ و یاتاقان توضیح داده‌ایم؛ البته دقت این روش به‌اندازه‌ی پلاستیک گیج نیست.
چرا پلاستیک گیج جای میکرومتر را نمی‌گیرد؟
پلاستیک گیج فقط لقی کلی را در همان نقطه‌ای نشان می‌دهد که نوار را قرار داده‌اید. این ابزار مشخص نمی‌کند که محور ساییده شده یا یاتاقان و همچنین دوپهنی و مخروطی بودن را نشان نمیدهد، مگر اینکه چند نوار را در نقاط مختلف قرار دهید. بنابراین، برای تشخیص میزان سایش و تصمیم‌گیری درباره‌ی تراش، به میکرومتر نیاز دارید. محدودیت‌های پلاستیک گیج را به‌طور کامل در مقاله‌ی دقت پلاستیک گیج توضیح داده‌ایم.
ترتیب درست در بازسازی موتور
- قطر تمام ژورنال‌ها را با میکرومتر اندازه بگیرید و مخروطی و دوپهنی آن‌ها را بررسی کنید.
- در صورت نیاز، میل لنگ را تراش دهید و یاتاقان متناسب با سایز جدید را انتخاب کنید.
- پس از نصب یاتاقان‌ها و بستن کپه با گشتاور مشخص، لقی روغن را با پلاستیک گیج کنترل کنید. این مرحله آخرین تأیید پیش از بستن نهایی موتور است.
- لقی جانبی شاتون را با فیلر گیج و لقی طولی میل لنگ را با فیلر یا ساعت اندیکاتور اندازه بگیرید.
- هنگام تنظیم سرسیلندر، لقی سوپاپ را با فیلر گیج اندازهگیری کنید.
مقادیر مجاز لقی در موتورهای پژو، پراید و سمند را در جدول لقی میل لنگ و یاتاقان خودروهای ایرانی آورده‌ایم.
فیلر گیج فلزی یا پلاستیکی؟
فیلر گیج فلزی برای اندازه‌گیری‌های مربوط به موتور کاربرد بیشتری دارد. فیلر گیج پلاستیکی در مواردی استفاده می‌شود که تیغه‌ی فلزی ممکن است سطح قطعه را خراش دهد یا نباید فلز بین قطعات قرار بگیرد. فیلر گیج پلاستیکی را در بازه‌های ۰٫۰۵ تا ۲ میلی‌متر و ۰٫۱ تا ۵ میلی‌متر عرضه می‌کنیم.
سؤالات متداول
آیا میتوان با فیلر گیج لقی یاتاقان میل لنگ را اندازه گرفت؟
خیر، این روش اندازهگیری درستی به شما نمیدهد. تیغه فقط فاصلهی لبه را اندازه میگیرد و یاتاقان نیز باید شل باشد. برای اندازهگیری لقی یاتاقان از پلاستیک گیج یا میکرومتر و بورگیج استفاده کنید.
دقیق‌ترین روش برای اندازهگیری لقی یاتاقان کدام است؟
میکرومتر و بورگیج دقت بیشتری دارند و امکان تشخیص سایش و دوپهنی را نیز فراهم می‌کنند. پلاستیک گیج بهترین ابزار برای تأیید نهایی لقی پس از بستن کپه با گشتاور مشخص است. بهترین روش، استفاده از هر دو ابزار است.
آیا میتوان برای اندازهگیری لقی سوپاپ از پلاستیک گیج استفاده کرد؟
خیر. لقی سوپاپ دارای دهانهی باز است و باید با فیلر گیج اندازهگیری شود.
خرید پلاستیک گیج و فیلر گیج
انواع پلاستیک گیج انگلیسی و آمریکایی را در دسته‌ی پلاستیک گیج مشاهده کنید. برای دریافت مشاوره‌ی رایگان درباره‌ی انتخاب ابزار و رنگ مناسب پلاستیک گیج، از طریق واتس‌اپ به شماره‌ی ۰۹۱۷۳۸۸۶۳۵۵ پیام دهید. ارسال سفارش‌ها به سراسر کشور از طریق تیپاکس یا اتوبوس انجام می‌شود.