منشأ بسیاری از خرابی‌های بلبرینگ و یاتاقان، انتخاب گریس نامناسب است، نه کمبود گریس. گریسی که برای الکتروموتور عملکرد مناسبی دارد، ممکن است در فن کوره ذوب شود و از محل روانکاری بیرون بریزد. در مقابل، گریس مخصوص سنگ‌شکن می‌تواند در اسپیندل پرسرعت باعث افزایش دما شود. در این راهنما با ترکیبات گریس، نقش روان‌کارهای جامد، مفهوم اعداد درج‌شده در برگهی فنی و روش انتخاب گریس مناسب هر قطعه بر اساس سه سؤال ساده آشنا می‌شوید. مثال‌های این راهنما از محصولات OKS آلمان انتخاب شده‌اند. فهرست کامل محصولات را در صفحه‌ی گریس OKS ببینید.
گریس از چه ساخته شده؟
هر گریس سه جزء دارد:
- روغن پایه: بخش اصلی گریس است که وظیفه‌ی روانکاری را بر عهده دارد. روغن پایه می‌تواند معدنی یا سنتتیک باشد؛ از جمله PAO، استر، سیلیکون و PFPE. روغن‌های سنتتیک در دماهای بسیار بالا یا پایین عملکرد بهتری دارند و دیرتر دچار پیرشدگی می‌شوند.
- غلیظ‌کننده: وظیفه‌ی نگه‌داشتن روغن پایه را بر عهده دارد و مانند اسفنج، آن را در ساختار گریس محبوس می‌کند تا گریس قوام خود را حفظ کند و جاری نشود. صابون لیتیوم رایج‌ترین نوع غلیظ‌کننده است. برای شرایط سخت‌تر از نظر دما و تماس با آب نیز از کمپلکس لیتیوم، کلسیم سولفونات و غلیظ‌کننده‌های غیرصابونی استفاده می‌شود.
- افزودنی‌ها: شامل مواد ضدزنگ، ضداکسیداسیون، افزودنی‌های فشار بالا (EP) و در برخی گریس‌ها روان‌کارهای جامد است.
هنگام کارکرد قطعه، غلیظ‌کننده به‌تدریج روغن پایه را آزاد می‌کند. این روغن روی سطوح فلزی قرار می‌گیرد و فرایند روانکاری را انجام می‌دهد.
چهار کار اصلی گریس
- کاهش اصطکاک و سایش در قطعات متحرک مانند بلبرینگ، چرخ‌دنده، لولا و ریل.
- محافظت در برابر زنگ‌زدگی و رطوبت.
- آب‌بندی: گریس موجود در بلبرینگ مانع ورود گردوغبار و آب به داخل آن می‌شود.
- ماندگاری روی قطعه: گریس در محل‌هایی که روغن مایع از آنها جاری می‌شود یا به تمدید مداوم روانکاری نیاز دارند، روی سطح باقی می‌ماند.
عددهای برگهی فنی گریس را چطور بخوانیم؟
| مشخصه | یعنی چه | مثال از OKS |
|---|---|---|
| دمای کار (پایین و بالا) | بازه‌ای که گریس در آن کار می‌کند. پایین‌تر از حد پایین سفت می‌شود؛ بالاتر از حد بالا شل می‌شود یا روغنش می‌سوزد. | OKS 416: ۵۰- تا ۱۲۰+ درجه |
| غلظت NLGI | سفتی گریس؛ از ۰۰۰ (تقریباً مایع) تا ۶ (خیلی سفت). بیشتر گریسهای بلبرینگ ۲ هستند. | OKS 428: ۰۰ برای گیربکس؛ OKS 477: ۳ برای شیرآلات |
| عدد DN (dm × n) | قطر متوسط بلبرینگ (میلی‌متر) ضربدر دور در دقیقه؛ بیشترین سرعتی که گریس تحمل می‌کند. | OKS 416 و 425: ۱٬۰۰۰٬۰۰۰؛ OKS 4100: ۱۰۰٬۰۰۰ |
| ویسکوزیته‌ی روغن پایه | روغن رقیق برای دور بالا و سرما؛ روغن غلیظ برای بار سنگین و سرعت کم. | OKS 416: ۱۵؛ OKS 4100: ۱٬۰۲۰ میلی‌مترمربع بر ثانیه در ۴۰ درجه |
| بار جوش چهارساچمه | نیرویی که در آزمون چهارساچمه، ساچمه‌ها را به هم جوش می‌دهد؛ هرچه بیشتر، تحمل فشار بیشتر. | OKS 402: ۲٬۰۰۰ نیوتن؛ OKS 4210: ۹٬۰۰۰ نیوتن |
روان‌کار جامد: MoS2، گرافیت و PTFE
برخی گریس‌ها و خمیرهای روانکاری حاوی ذرات جامد با خاصیت لغزندگی هستند. زمانی که فشار وارده باعث گسیختگی لایه‌ی روغن می‌شود یا روغن در دمای بالا می‌سوزد، این ذرات همچنان بین دو سطح فلزی باقی می‌مانند و از تماس مستقیم آنها جلوگیری می‌کنند.
MoS2 (مولیبدن دی‌سولفید)
ساختار این ماده لایه‌ای است و لایه‌های آن مانند ورق‌های کاغذ روی یکدیگر می‌لغزند. به سطح فلز می‌چسبد و باعث خاکستری یا سیاه شدن رنگ گریس می‌شود. برای شرایط بار سنگین، ضربه و حرکت کند گزینه‌ی مناسبی است. نمونه‌ها: OKS 400، OKS 410، OKS 418، OKS 4100 و OKS 4200.
گرافیت
عملکردی مشابه MoS2 دارد و در روان‌کارهای چسبنده‌ی چرخ‌دنده و سطوح لغزشی تحت بار زیاد نیز استفاده می‌شود؛ مانند OKS 495. این ماده روی سطوح لکه‌ی سیاه باقی می‌گذارد.
PTFE و روان‌کارهای جامد سفید
در کاربردهایی که ایجاد لکه‌ی سیاه قابل‌قبول نیست، مانند صنایع نساجی، بسته‌بندی، لوازم خانگی و قالب‌های پلاستیک، از PTFE (تفلون) یا روان‌کار جامد سفید استفاده می‌شود. نمونه‌ها: OKS 470، OKS 475 و OKS 1149.
نکته: استفاده از روان‌کار جامد در بلبرینگ‌های با سرعت بسیار بالا معمولاً مزیتی ندارد. برای این کاربردها، گریس بدون ذرات جامد، مانند OKS 416 یا OKS 425، انتخاب مناسب‌تری است.
سه سؤال برای انتخاب گریس
۱. قطعه چقدر داغ یا سرد می‌شود؟
گریس معمولی در دمای بالا شل می‌شود و ممکن است از بلبرینگ خارج شود؛ در دمای پایین نیز سفت می‌شود و حرکت قطعه را با مقاومت بیشتری همراه می‌کند. برای فن کوره و خشک‌کن باید از گریس دمای بالا استفاده کرد (OKS 418 تا ۱۵۰، OKS 424 تا ۲۰۰، OKS 4210 تا ۲۸۰ درجه). برای تجهیزات سردخانه نیز گریس مخصوص دمای پایین مناسب است (OKS 416 تا ۵۰-، OKS 1133 تا ۷۳- درجه).
۲. چقدر تند می‌چرخد؟
با افزایش سرعت چرخش، گریس باید روغن پایهی رقیق‌تری داشته باشد و برای دورهای بالاتر، عدد DN بیشتری را پوشش دهد تا از ایجاد گرمای اضافی جلوگیری شود. اسپیندل ماشین‌ابزار به گریس مخصوص دور بالا نیاز دارد؛ در مقابل، یاتاقان‌های کند و پربار به گریسی با روغن پایهی غلیظ‌تر و معمولاً حاوی MoS2 نیاز دارند.
۳. چه باری تحمل می‌کند؟
در شرایط بار سنگین، ضربه و لرزش، مانند کارکرد سنگ‌شکن، پرس و بیل مکانیکی، لایه‌ی روغن ممکن است از بین برود. در این شرایط باید از گریس فشار بالا (EP) حاوی MoS2، مانند OKS 410 یا OKS 4100، استفاده کرد.
و سه سؤال تکمیلی
- شرایط محیطی: قطعه در معرض آب و شست‌وشو، آب شور، گردوغبار یا مواد شیمیایی قرار دارد؟
- تماس با غذا یا دارو: در صورت احتمال تماس، باید از گریسی با گواهی NSF H1 استفاده شود.
- جنس قطعه: برخی روغن‌های معدنی باعث تورم یا ترک‌خوردگی پلاستیک و لاستیک می‌شوند. برای این قطعات باید گریس سیلیکونی یا گریس مخصوص پلاستیک انتخاب کرد.
| شرایط | گریس OKS |
|---|---|
| بلبرینگ و یاتاقان معمولی | 402، 400، 422 |
| بار سنگین و ضربه | 410، 433، 4100 |
| دور بالا یا سرما | 416، 425، 472 |
| داغی | 404، 418، 420، 424، 432، 4200، 4210، 4220 |
| آب شور و دریا | 403 |
| صنایع غذایی | 473، 476، 477، 479، 480 |
| پلاستیک، لاستیک، اورینگ | 468، 469، 478، سری ۱۱۰۰ |
| چرخ‌دنده | 427، 428، 490، 495 |
برای مشاهده‌ی توضیحات کامل هر محصول و شماره‌ی آن، به راهنمای گریسهای صنعتی OKS و گریسهای خوراکی، سیلیکونی و پلاستیک مراجعه کنید.
معنی NSF H1 و H2
NSF H1 نشان می‌دهد که استفاده از گریس در محل‌هایی مجاز است که احتمال تماس اتفاقی و در حد ناچیز آن با غذا یا دارو وجود دارد. H2 برای استفاده در کارخانه‌های غذایی مجاز است، اما فقط در بخش‌هایی که هیچ احتمالی برای تماس با غذا وجود ندارد. در کارخانه‌های غذایی و دارویی باید از گریس H1 استفاده کنید. گریس معمولی، حتی اگر کیفیت بالایی داشته باشد، می‌تواند باعث رد شدن مجموعه در بازرسی بهداشتی شود.
گریس، خمیر، روغن یا لاک خشک؟
| محصول | کی | نمونه |
|---|---|---|
| گریس | روانکاری دائمی بلبرینگ، یاتاقان و چرخ‌دنده | سری ۴۰۰ |
| خمیر | مونتاژ، پرس کاری، پیچ داغ؛ نه روانکاری دائمی | سری ۲۰۰ |
| روغن | زنجیر، گیربکس، جاهایی که روان‌کار باید جریان پیدا کند | سری ۳۰۰ |
| لاک خشک | محیط پرگرد و خاک؛ قفل، ریل، قطعات تمیز | سری ۵۰۰ |
اشتباه‌های رایج
- بیش از حد پر کردن بلبرینگ: گریس اضافی در بلبرینگ‌های پرسرعت باعث افزایش دما و مقاومت چرخشی می‌شود. مقدار گریس باید مطابق دستورالعمل سازنده‌ی دستگاه باشد.
- مخلوط کردن دو نوع گریس: غلیظ‌کننده‌های متفاوت ممکن است با یکدیگر سازگار نباشند و در نتیجه، قوام گریس کاهش پیدا کند و شل شود. هنگام تعویض گریس، تا حد امکان گریس قبلی را کاملاً پاک کنید.
- استفاده از MoS2 در دورهای بسیار بالا: برای اسپیندل‌ها و موتورهای دقیق، استفاده از گریس بدون روان‌کار جامد انتخاب مناسب‌تری است.
- استفاده از خمیر به‌جای گریس: خمیر مونتاژ برای روانکاری دائمی بلبرینگ طراحی نشده است و نباید جایگزین گریس بلبرینگ شود.
- استفاده از سیلیکون در مجاورت سطوح رنگ‌کاری‌شونده: حتی مقدار کمی سیلیکون می‌تواند مانع چسبیدن رنگ و چسب به سطح شود.
- استفاده از گریس معمولی در کارخانه‌ی غذایی: فقط گریس دارای تأییدیه H1 مجاز است.
کی واقعاً به OKS نیاز دارید؟
برای گریس‌کاری بلبرینگ یک دستگاه معمولی، اغلب یک گریس لیتیومی باکیفیت از برندی معتبر کافی است. استفاده از گریس OKS زمانی توجیه دارد که قطعه در شرایط کاری سخت قرار داشته باشد؛ مانند دمای بسیار بالا یا پایین، بار سنگین یا کاربرد در صنایع غذایی. همچنین اگر سازنده‌ی دستگاه شماره‌ی مشخصی از این گریس را توصیه کرده باشد، باید همان محصول انتخاب شود. توضیحات بیشتر را در برند OKS کجایی است و چرا گران است بخوانید.
سؤالات متداول
گریس NLGI ۲ برای چه کاری است؟
NLGI ۲ غلظت متداول گریسهای بلبرینگ است؛ این درجه نه آنقدر نرم است که گریس از محل روانکاری خارج شود و نه آنقدر سفت که حرکت بلبرینگ را سنگین کند. بیشتر گریسهای بلبرینگ OKS، از جمله 400، 402، 410 و 416، دارای همین درجهی غلظت هستند.
گریس دمای بالا را برای بلبرینگ معمولی بزنم بهتر است؟
خیر، لزوماً اینطور نیست. گریسهای مخصوص دمای بالا معمولاً روغن پایهی غلیظتری دارند و ممکن است در سرعتهای بالا یا دماهای پایین مقاومت بیشتری در برابر حرکت ایجاد کنند. انتخاب گریس باید بر اساس محدودهی دمای واقعی کارکرد قطعه انجام شود.
گریس MoS2 برای بلبرینگ الکتروموتور مناسب است؟
برای الکتروموتور با سرعت چرخش متعارف، گریس بلبرینگ بدون روان‌کار جامد، مانند OKS 402، کافی است. گریس حاوی MoS2 برای شرایط بار سنگین، ضربه و حرکت کند کاربرد دارد.
چطور بفهمم گریس قبلی با گریس جدید سازگار است؟
نوع غلیظکنندهی هر دو گریس را در برگهی فنی آنها بررسی کنید. اگر از سازگاری دو گریس مطمئن نیستید، گریس قبلی را کاملاً پاک کنید و سپس گریس جدید را به کار ببرید.
منابع
- OKS – Greases (فهرست و برگهی هر گریس)
- OKS 416 – Low-Temperature and High-Speed Grease
- OKS 4210 – Grease for Extremely High Temperatures
- OKS 428 – Fluid Grease for Gears
خرید گریس OKS
جدول مشخصات هر ۴۴ گریس و ۲۲ خمیر OKS، شامل دمای کارکرد و موارد کاربرد، در صفحه‌ی گریس OKS در دسترس است. خمیر مونتاژ و روغن اسمبل نیز در دسته‌ی روغن، گریس و خمیر مونتاژ فروشگاه پلاستیک گیج قرار دارند. برای انتخاب گریس مناسب دستگاهتان، از طریق واتس‌اپ پیام دهید: ۰۹۱۳۹۰۴۵۲۵۵.