روشهای اندازهگیری لقی میللنگ و یاتاقان کدام‌اند و کدام روش دقت بیشتری دارد؟ لقی یا خلاصی بین میللنگ و یاتاقان در موتورهای بنزینی و دیزلی باید دقیقاً مطابق مقدار تعیین‌شده از سوی سازنده‌ی موتور باشد. با گذشت چند سال از کارکرد موتور، سایش سطوح باعث تغییر این فاصله می‌شود و در بیشتر موارد، لقی افزایش پیدا میکند.
چرا کنترل لقی میللنگ و یاتاقان اهمیت دارد؟
افزایش لقی بین میللنگ و یاتاقان باعث می‌شود هنگام احتراق، ضربه‌ی میللنگ به یاتاقان به گوش برسد؛ صدایی که در اصطلاح تعمیرکاران به آن «صدای یاتاقان» می‌گویند. سلامت میللنگ و تنظیم بودن لقی یاتاقان از مهم‌ترین پارامترهای عملکرد صحیح موتور درون‌سوز هستند. به همین دلیل، اندازهگیری دقیق این فاصله و اطمینان از مطابقت آن با مقدار استاندارد درج‌شده در دفترچه‌ی موتور اهمیت زیادی دارد.
وقتی لقی از حد مجاز بیشتر شود چه باید کرد؟
اگر ابعاد محورهای میللنگ همچنان در محدوده‌ی مجاز تعیین‌شده در کتاب تعمیرات باشد، می‌توان از یاتاقان نو با سایز استاندارد استفاده کرد. اما در صورت وجود سایش یا خط‌وخش روی محورها، میللنگ باید تراشکاری شود و یاتاقان آندرسایز (پوسته‌ی ضخیم‌تر با قطر داخلی کمتر) روی آن نصب شود. اگر میزان آسیب از حد مجاز فراتر رفته باشد، تعویض میللنگ ضروری است.
روشهای اندازهگیری لقی میللنگ و یاتاقان
برای اندازهگیری لقی بین یاتاقان و میللنگ، روشهای مختلفی وجود دارد. انتخاب روش مناسب به شرایط کار، تجهیزات در دسترس و بودجه‌ی موجود بستگی دارد. در ادامه، هر روش را به همراه مزایا و معایب آن بررسی می‌کنیم.
۱. روش ورق لاتون (لاتون گیری یاتاقان)
این روش بیشتر در میان مکانیک‌های کلاسیک رایج است و در تعمیرگاه‌ها با عنوان «لاتون گیری یاتاقان» یا «لاتون گذاری میل لنگ» شناخته می‌شود. برای انجام آن، مثلاً یک ورق ۰.۰۵ میلی‌متری شیم پلیت (لاتون) را روی میل لنگ قرار می‌دهند و سپس یاتاقان‌ها را با گشتاور تعریف‌شده می‌بندند. اگر میل لنگ جام شود و امکان چرخاندن آن وجود نداشته باشد، لقی کمتر از ۰.۰۵ میلی‌متر است. اگر میل لنگ به‌راحتی بچرخد، لقی بیشتر از این مقدار خواهد بود. در صورتی که نه کاملاً قفل شود و نه بیش از حد روان بچرخد، لقی برابر با ۰.۰۵ میلی‌متر است. (معنای دیگر لاتون گیری، یعنی تنظیم فاصله با ورق لاتون، در مقاله‌ی لاتون گیری چیست؟ توضیح داده شده است.)
معایب: این روش مقدار دقیق لقی را مشخص نمی‌کند و صرفاً یک بازه‌ی تقریبی از آن به دست میدهد. برخی مکانیک‌ها به‌جای شیم پلیت از برگه‌ی کاغذ استفاده می‌کنند؛ اما به‌دلیل تفاوت ضخامت کاغذها، نمی‌توان به نتیجه‌ی این روش اعتماد کرد.
۲. روش میکرومتر و ساعت اندیکاتور
در این روش که برخی تراشکاران از آن استفاده می‌کنند، ابتدا یاتاقان‌ها را بدون قرار دادن روی میللنگ و مطابق گشتاور تعریف‌شده به هم می‌بندند. سپس قطر داخلی یاتاقان را با ساعت اندیکاتور اندازه می‌گیرند و قطر خارجی میللنگ را با میکرومتر به دست می‌آورند. اختلاف این دو اندازه، مقدار واقعی لقی را مشخص میکند.
معایب: تهیه‌ی تجهیزات نسبتاً گران‌قیمت است، خطای انسانی در این سطح از دقت (صدم میلی‌متر) تأثیر زیادی می‌گذارد، اپراتور باید باتجربه و متخصص باشد، و ابزار باید بهطور دورهای (معمولاً سالانه یا طبق دستور سازنده) کالیبره شود.
مزایا: برای تعداد نامحدودی اندازهگیری قابل استفاده است و در صورت استفادهی صحیح، دقت بالایی دارد.
۳. روش پلاستیک گیج
پلاستیک گیج ابزاری است که برای اندازهگیری لقی بین دو سطح غیرقابل‌مشاهده، مانند فضای بین یاتاقان و میللنگ، طراحی شده است. برای آشنایی با مراحل کامل اندازهگیری، مقاله‌ی نحوه استفاده از پلاستیک گیج را بخوان.
معایب: یک‌بارمصرف است و باید در دمای کمتر از ۳۵ درجه نگهداری شود.
مزایا: مدل PL-X برای لقی‌های خیلی کم (۰٫۰۱۸ تا ۰٫۰۴۵ میلی‌متر) ساخته شده، استفاده از آن بسیار ساده است، خطای انسانی در آن به حداقل رسیده، دقیقاً برای همین کار طراحی شده، و نتیجه‌اش قابل‌اطمینان است.
کدام پلاستیک گیج را انتخاب کنیم؟
پلاستیک گیج در رنگ‌های مختلف تولید می‌شود و هر رنگ محدوده‌ی اندازهگیری مشخصی دارد. برای انتخاب مدل مناسب، رنگی را انتخاب کن که مقدار لقی استاندارد موتور یا دستگاه (عدد درج‌شده در دفترچه) تقریباً در مرکز بازه‌ی اندازهگیری آن قرار بگیرد. ما هر دو برند اصلی را به‌صورت مستقیم وارد می‌کنیم: پلاستیک گیج انگلیسی (Plastigauge) و پلاستیک گیج آمریکایی کلویت (Clevite). همچنین مقادیر مرجع لقی موتورهای رایج در ایران را در جدول لقی میل لنگ و یاتاقان پژو، پراید و سمند گردآوری کرده‌ایم.
پلاستیک گیج آمریکایی کلویت (Clevite)
کلویت یکی از رایج‌ترین انتخاب‌ها برای اندازهگیری لقی در موتورهای خودرویی، وانت و موتورهای دیزل سبک و سنگین است. برای بیشتر خودروهای سواری، مدل سبز MPG گزینه‌ی مناسبی محسوب می‌شود.
| رنگ | مدل | بازه‌ی اندازهگیری (میلی‌متر) | خرید |
|---|---|---|---|
| سبز | MPG | ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۰۷۶ | تکی | جعبه‌ای |
| قرمز | MPR | ۰٫۰۵۱ تا ۰٫۱۵۲ | تکی | جعبه‌ای |
| آبی | MPB | ۰٫۱۰۲ تا ۰٫۲۲۹ | تکی | جعبه‌ای |
| زرد | MPY | ۰٫۲۳ تا ۰٫۵۱ | تکی | جعبه‌ای |
پلاستیک گیج انگلیسی (Plastigauge)
برند انگلیسی Plastigauge محدوده‌ی اندازهگیری گسترده‌تری را پوشش میدهد؛ از لقی‌های بسیار کم با مدل سفید PLX گرفته تا لقی‌های بزرگ موردنیاز در ماشین‌آلات صنعتی، توربین‌ها و کمپرسورها با مدل‌های PLD و PLE.
| رنگ | مدل | بازه‌ی اندازهگیری (میلی‌متر) | خرید |
|---|---|---|---|
| سفید | PLX | ۰٫۰۱۸ تا ۰٫۰۴۵ | تکی | جعبه‌ای |
| قرمز | PLA | ۰٫۰۲۵ تا ۰٫۱۷۵ | تکی | جعبه‌ای |
| آبی | PLB | ۰٫۱۰ تا ۰٫۲۵ | تکی | جعبه‌ای |
| سبز | PLC | ۰٫۱۷۵ تا ۰٫۵۰ | تکی | جعبه‌ای |
| قهوه‌ای | PLD | ۰٫۵۰ تا ۱٫۰۰ | تکی | جعبه‌ای |
| مشکی | PLE | ۰٫۷۵ تا ۱٫۷۵ | تکی | جعبه‌ای |
برای اندازهگیری لقی‌هایی که از محدوده‌ی پلاستیک گیج بیشتر هستند، مانند لقی یاتاقان‌های بسیار بزرگ صنعتی، از لیدوایر استفاده کن. ثبت سفارش عمده برای تعمیرگاه‌ها و کارخانه‌ها نیز از طریق صفحه‌ی خرید سازمانی امکان‌پذیر است.
کدام روش را انتخاب کنیم؟
اگر هدف فقط تشخیص کم یا زیاد بودن لقی است و به مقدار عددی دقیق نیاز نداری، شیم پلیت روشی سریع و کم‌هزینه است. در مقابل، اگر تجهیزات لازم و تجربه‌ی کار با میکرومتر و ساعت اندیکاتور را داری و اندازهگیری را به‌صورت مکرر انجام می‌دهی، این روش می‌تواند یک سرمایه‌گذاری بلندمدت مناسب باشد. بااین‌حال، برای بیشتر تعمیرکاران و حتی تعمیرگاه‌های حرفه‌ای، پلاستیک گیج بهترین توازن را میان دقت، سهولت استفاده و هزینه فراهم میکند. به همین دلیل، امروزه رایج‌ترین روش اندازهگیری لقی یاتاقان در سطح جهان است. برای آشنایی بیشتر با این ابزار، مقاله‌ی چرا پلاستیک گیج؟ را نیز بخوان. همچنین برای کنترل تاب و لقی طولی میل لنگ با ساعت، به آموزش ساعت زدن میل لنگ مراجعه کن.
اگر می‌خواهید بدانید فیلر گیج و میکرومتر هر کدام برای کدام لقی موتور مناسب‌اند، مقاله‌ی پلاستیک گیج، فیلر گیج یا میکرومتر؟ را بخوانید.
سوالات متداول
دقیقترین روش اندازهگیری لقی میللنگ و یاتاقان کدام است؟
در بین روشهای رایج، میکرومتر و ساعت اندیکاتور در دستان یک اپراتور باتجربه دقت بسیار بالایی دارند، پلاستیک گیج دقت کمتری دارد، ولی بهمراتب سادهتر و ارزانتر است و برای کنترل لقی یاتاقان کافی است.
چرا روش شیم پلیت (لاتون) عدد دقیق نمیدهد؟
چون این روش فقط نشان میدهد لقی کمتر یا بیشتر از ضخامت شیم استفادهشده است، نه یک عدد دقیق. برای رسیدن به عدد واقعی باید چند ضخامت مختلف را امتحان کنی.
چرا ساعت اندیکاتور باید کالیبره شود؟
چون در طول زمان و با استفادهی مکرر، دقت هر ابزار اندازهگیری کاهش پیدا میکند. برای اطمینان از صحت نتیجه، این ابزار باید بهطور دورهای کالیبره شود؛ دوره را دستور سازنده و میزان استفاده تعیین میکند (معمولاً سالانه) و پیش از کار حساس باید صفر آن کنترل شود.
چرا نادیدهگرفتن صدای یاتاقان خطرناک است؟
چون این صدا نشانهی افزایش لقی بین میللنگ و یاتاقان است. اگر بهموقع بررسی و تعمیر نشود، ممکن است به آسیب جدیتر به میللنگ و در نهایت هزینهی تعمیر بسیار بالاتر منجر شود.
برای اندازهگیری لقی میللنگ و یاتاقان با روشی ساده، دقیق و مقرون‌به‌صرفه، پلاستیک گیج اصل را از «پلاستیک گیج» تهیه کن. مشخصات فنی و موجودی دقیق هر مدل را می‌توانی در دسته‌بندی پلاستیک گیج بررسی کنی.