در مقاله‌های قبلی درباره «شیم پلیت» بیشتر به‌عنوان یک محصول صحبت کردیم؛ اما به خودِ فرآیند استفاده از این ورق‌های نازک برای رفع لقی، تراز کردن قطعات و پر کردن فاصله‌های میکرونی در مونتاژهای صنعتی، شیمگذاری (Shimming) می‌گویند. در این راهنما مرحله‌به‌مرحله یاد می‌گیرید شیم گذاری را درست و اصولی انجام دهید — از اندازهگیری دقیق تا نصب نهایی و بازبینی. اگر هنوز با خودِ محصول آشنا نیستید، اول مقاله شیم پلیت (ورق لاتون) چیست؟ را بخوانید.
شیمگذاری (Shimming) چیست؟
شیم گذاری به فرایند قرار دادن یک یا چند ورق فلزی با ضخامت کم (شیم) بین دو قطعه یا سطح تماس گفته می‌شود. هدف از این کار، جبران فاصله‌ای است که بر اثر تلرانس‌های ساخت، سایش قطعات یا نیاز به تراز دقیق ایجاد شده است. در مهندسی مکانیک، قطعه مورد استفاده را Shim (spacer) می‌نامند. این روش در صنایع مختلف، از جمله ماشین‌آلات صنعتی، خودروسازی، قالب‌سازی، تجهیزات دریایی و نصب پایه موتور و ژنراتور، کاربرد گسترده‌ای دارد.
چه زمانی به شیم گذاری نیاز داریم؟
- لقی محسوس: زمانی که فاصله بین دو قطعه، مانند فلنج یا درپوش بلبرینگ، از حد مجاز بیشتر باشد. البته لقی بیش از حد یاتاقان میللنگ با شیم قابل‌رفع نیست و در این شرایط باید یاتاقان با سایز صحیح انتخاب شود.
- صدا و ارتعاش غیرعادی: بروز صدا یا ارتعاش غیرعادی اغلب می‌تواند نشانه عدم تراز یا وجود فاصله نامناسب بین قطعات متحرک باشد.
- پس از تعویض یا تعمیر قطعه: قطعه جایگزین ممکن است از نظر تلرانس، تفاوت جزئی با قطعه قبلی داشته باشد؛ در نتیجه، برای رسیدن به وضعیت مطلوب به تنظیم مجدد نیاز پیدا می‌کند.
- فرسودگی نامتقارن: سایش یک‌طرفه قطعات می‌تواند باعث برهم خوردن تراز شود؛ در چنین شرایطی، باید اختلاف ایجادشده را با شیم جبران کنید.
مراحل گام‌به‌گام شیم گذاری و نصب شیم پلیت
- اندازهگیری دقیق فاصله یا لقی: پیش از شروع شیم گذاری، باید مقدار دقیق فاصله موردنیاز را تا حد صدم میلی‌متر مشخص کنید. برای فاصله‌های باز و در دسترس، مانند فاصله بین فلنج‌ها، از فیلر گیج استفاده می‌شود. اما در لقی‌های بسته که امکان ورود فیلر به آن‌ها وجود ندارد، مانند لقی یاتاقان و میللنگ، پلاستیک گیج یکی از ساده‌ترین و رایج‌ترین روش‌های اندازهگیری است. برای اندازهگیری دقیق‌تر نیز می‌توان از میکرومتر و بورگیج استفاده کرد.
- انتخاب جنس مناسب شیم: جنس شیم باید متناسب با شرایط محیط کار، از جمله خورندگی، دمای بالا، بار سنگین یا محیط دریایی انتخاب شود. گزینه‌های مورد استفاده عبارت‌اند از استیل، مس، برنز و برنج.
- انتخاب ضخامت و تعداد لایه: ضخامت شیم را بر اساس جدول ضخامت‌های استاندارد و با هدف استفاده از کمترین تعداد لایه ممکن انتخاب کنید. برای آشنایی با جزئیات، مقاله راهنمای انتخاب ضخامت شیم پلیت را مطالعه کنید.
- برش شیم متناسب با شکل و ابعاد موردنیاز: با استفاده از قیچی ورق‌بری یا قالب برش، شیم را دقیقاً مطابق شکل سطح تماس برش دهید. پس از برش، لبه‌ها را حتماً سنباده بزنید تا هیچ‌گونه زائده فلزی یا پلیسه‌ای باقی نماند. هنگام انجام این کار نیز از دستکش استفاده کنید.
- تمیزکاری کامل سطوح تماس: پیش از نصب شیم، تمام سطوح تماس را از چربی، گردوغبار و زنگ‌زدگی پاک کنید. حتی کوچک‌ترین ذره باقی‌مانده روی سطح می‌تواند به‌اندازه ضخامت خود، خطای اندازهگیری و مونتاژ ایجاد کند.
- چیدمان و قرارگیری شیم بین قطعات: شیم را کاملاً هم‌راستا با سطح تماس قرار دهید؛ به‌گونه‌ای که از لبه بیرون نزند و مانع بسته‌شدن کامل قطعات نشود.
- بستن پیچها با گشتاور مناسب و به ترتیب متقارن (کراس): پیچها را مطابق مشخصات فنی سازنده و با ترتیب متقارن سفت کنید. سفت‌کردن نامتقارن پیچها می‌تواند باعث جابه‌جایی یا کج‌شدن شیم شود.
- بازبینی نهایی لقی و تراز: پس از تکمیل بستن پیچها، لقی را مجدداً با همان ابزاری که در مرحله اول استفاده کردید اندازه بگیرید تا از قرار گرفتن آن در محدوده مجاز اطمینان حاصل کنید.
اشتباهات رایج در اجرای شیم گذاری
- نصب شیم روی سطح چرب یا آلوده؛ حتی کوچک‌ترین ذره می‌تواند خطای ضخامت ایجاد کند و باعث باقی ماندن لقی شود.
- برش غیردقیق شیم و باقی ماندن پلیسه در لبه‌ها؛ این ایراد مانع نشستن کامل و صاف شیم روی سطح می‌شود و تماس مناسب بین قطعات را مختل می‌کند.
- سفت‌کردن پیچها بدون رعایت ترتیب متقارن؛ اعمال فشار نامتوازن می‌تواند شیم را کج کند یا از موقعیت صحیح جابه‌جا سازد.
- استفاده از شیم پلاستیکی یا غیرفلزی در نقاطی که تحت بار سنگین یا دمای بالا قرار دارند؛ در چنین شرایطی، تنها شیم فلزی پایداری لازم را حفظ می‌کند.
- نادیده گرفتن بازرسی نهایی؛ بدون اندازهگیری مجدد نمی‌توانید مطمئن شوید که لقی یا مشکل اولیه واقعاً برطرف شده است.
شیم گذاری در برابر اندازهگیری با پلاستیک گیج و فیلر گیج
یک نکته مهم که گاهی به‌اشتباه برداشت می‌شود، تفاوت میان ابزار اندازهگیری و قطعه اصلاح‌کننده فاصله است. پلاستیک گیج و فیلر گیج ابزار اندازهگیری هستند، نه جایگزین شیم. به بیان دقیق‌تر، پیش از شیم گذاری از این ابزارها برای تعیین مقدار واقعی فاصله استفاده می‌کنید، نه برای پر کردن آن. جدول زیر تفاوت کاربرد این دو ابزار را نشان می‌دهد:
| روش اندازهگیری | کاربرد مناسب | مرحله‌ی بعدی |
|---|---|---|
| پلاستیک گیج | لقی بسته (یاتاقان، میللنگ) | تعیین دقیق لقی، سپس انتخاب ضخامت شیم |
| فیلر گیج | فاصله‌ی باز و قابل‌دسترس (فلنج، ریل ماشین‌آلات) | تعیین ضخامت شیم موردنیاز |
| شیم پلیت | پر کردن دائمی فاصله‌ی اندازه‌گیری‌شده | نصب نهایی طبق مراحل بالا |
برای آشنایی کامل با روش کار و نحوه اندازهگیری با پلاستیک گیج، مقاله نحوه استفاده از پلاستیک گیج را مطالعه کنید.
خرید شیم پلیت: برای بررسی انواع ورق لاتون مسی، ورق لاتون برنجی و ورق لاتون برنز، به صفحه خرید ورق لاتون (شیم پلیت) مراجعه کنید. تمام جنس‌ها و ضخامت‌ها با قیمت روز در این صفحه ارائه شده‌اند.
سوالات پرتکرار
شیم گذاری دقیقاً یعنی چه؟
شیم گذاری یعنی قرار دادن یک یا چند ورق فلزی با ضخامت کم (شیم) بین دو قطعه، با هدف جبران فاصله، رفع لقی یا تنظیم تراز سطوح در مجموعه‌های صنعتی. در بازار ایران، این فرایند با عنوان «لاتون گیری» نیز شناخته می‌شود. برای آشنایی با کاربرد آن در سوپاپ، دیفرانسیل و گیربکس، مقاله لاتون گیری چیست؟ را ببینید.
آیا شیم گذاری کاری است که خودم میتوانم انجام دهم یا نیاز به متخصص دارد؟
برای تنظیمات ساده و عمومی، در صورت دسترسی به ابزار اندازهگیری مناسب، میتوانید این کار را شخصاً انجام دهید. اما در مورد قطعات حساس، مانند یاتاقان میللنگ موتور، بهتر است فرایند شیم گذاری زیر نظر مکانیک یا کارشناس فنی انجام شود.
بعد از شیم گذاری باید دوباره لقی را چک کرد؟
بله. پس از بستن نهایی پیچها، باید لقی را مجدداً با همان ابزاری که در ابتدا استفاده کرده‌اید، یعنی فیلر گیج یا پلاستیک گیج، اندازهگیری کنید تا از برطرف شدن کامل لقی اطمینان حاصل شود.
خرید شیم پلیت برای شیم گذاری
اگر شیم گذاری بخشی از فعالیت روزمره شماست، میتوانید به‌جای برش دستی ورق، از شیم برش‌خورده‌ی آماده استفاده کنید. کیت‌های PG TMAS که کپی کیت‌های SKF TMAS با مونتاژ ایران هستند، مجموعه‌ای از ضخامت‌های مختلف را در یک کیف در اختیارتان قرار می‌دهند. برای شروع میتوانید کیت تک‌سایز PG TMAS 75/KIT یا کیت سه‌سایزه PG TMAS 510 را بررسی کنید.
فروشگاه پلاستیک گیج انواع ورق لاتون استیل، مسی، برنزی و برنجی را با جنس اروپایی و در ضخامت‌های استاندارد عرضه می‌کند. همچنین برای انتخاب جنس و ضخامت متناسب با کاربرد موردنظر، مشاوره رایگان ارائه می‌شود. مشاهده محصولات: دسته‌بندی شیم پلیت — ارسال فوری به سراسر کشور.
ادامه مطلب: برای مطالعه موضوعات مرتبط، مقاله‌های قانون ۳ تا ۴ شیم و شیم استیل در برابر آهنی، محاسبه‌ی ضخامت شیم از عدد ساعت یا لیزر، اندازهگیری شیم با میکرومتر و برش شیم از رول را ببینید.
بیشتر بخوانید: پیچ جک در الایمنت، آماده‌سازی بیس قبل از شیمگذاری، تلرانس الایمنت بر اساس دور موتور.